नेपालमा अमेरिकी डलरको विनिमयदरले फेरि नयाँ इतिहास बनाएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले शनिबारका लागि सार्वजनिक गरेको विनिमयदरअनुसार अमेरिकी १ डलरको खरिददर १५३ रुपैयाँ २५ पैसा र बिक्रीदर १५३ रुपैयाँ ८५ पैसा पुगेको छ । नेपाली मुद्राविरुद्ध डलर यति महँगिएको यो पहिलो पटक हो । लगातार उकालो लागेको डलरले बजारमा नयाँ आर्थिक दबाब सिर्जना गर्न थालेको छ ।

अघिल्लो दिनको तुलनामा पनि डलर थप बलियो बनेको छ । शुक्रबार १५२ रुपैयाँ ९३ पैसामा खरिद भइरहेको डलर शनिबार झन् माथि पुगेको हो । केही सातायता अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी मुद्रा लगातार बलियो बन्दै जाँदा त्यसको असर नेपालमा पनि प्रत्यक्ष देखिन थालेको हो ।

नेपालको अर्थतन्त्र आयातमा अत्यधिक निर्भर भएकाले डलर महँगिनु संवेदनशील विषय मानिन्छ । पेट्रोलियम पदार्थ, औषधि, इलेक्ट्रोनिक्स, मोबाइल फोन, सवारी साधनदेखि उद्योगका कच्चा पदार्थसम्म अधिकांश वस्तु विदेशबाट भित्रिन्छन् । ती वस्तुको भुक्तानी प्रायः डलरमै हुने भएकाले विनिमयदर बढ्दा आयातकर्ताको लागत स्वतः बढ्ने अवस्था बनेको छ ।

व्यवसायीहरूका अनुसार एलसी खोल्नुपर्ने रकम बढ्न थालेपछि व्यापारिक खर्च चुलिँदै गएको छ । त्यसको प्रभाव क्रमशः उपभोक्ता बजारसम्म पुग्ने चिन्ता बढेको छ । विशेषगरी इन्धन, औषधि र इलेक्ट्रोनिक सामग्रीको मूल्य बढ्न सक्ने जोखिम देखिएको छ ।

डलर किन लगातार बलियो बनिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर विश्व अर्थतन्त्रसँग जोडिएको छ । अमेरिकी केन्द्रीय बैंक ‘फेडरल रिजर्भ’ले ब्याजदर तत्काल घटाउने संकेत नदिएपछि लगानीकर्ताहरू सुरक्षित मुद्रातर्फ आकर्षित भएका छन् । विश्व बजारमा अनिश्चितता बढ्दा अमेरिकी डलरलाई सुरक्षित मुद्रा मानिने भएकाले यसको माग थप बढेको विश्लेषण गरिएको छ ।

मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव, कच्चा तेलको मूल्यमा आएको वृद्धि र विश्वव्यापी आर्थिक अस्थिरताले पनि डलरलाई थप मजबुत बनाएको देखिन्छ । उता भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदै जाँदा त्यसको असर नेपाली रुपैयाँमा पनि परेको छ । नेपाली मुद्रा भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर विनिमय प्रणालीमा आबद्ध भएकाले भारतमा आएको दबाब नेपालमा स्वतः सर्छ ।

डलर महँगिँदा विदेशमा अध्ययन गरिरहेका नेपाली विद्यार्थी पनि प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन् । विश्वविद्यालय शुल्क, बसोबास र अन्य दैनिक खर्च डलरमै गर्नुपर्ने भएकाले अभिभावकमाथि थप आर्थिक भार परेको छ । विदेश जाने तयारीमा रहेका कामदार तथा आयात व्यापारसँग जोडिएका व्यवसायीहरू पनि दबाबमा देखिएका छन् ।

यद्यपि, रेमिट्यान्स पठाउने नेपाली परिवारका लागि भने यसले केही राहत दिन सक्छ । एउटै डलर साट्दा बढी नेपाली रुपैयाँ प्राप्त हुने भएकाले विप्रेषण आम्दानी बढ्न सक्छ । तर अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार रेमिट्यान्सबाट आउने फाइदाभन्दा आयात लागत र महँगीबाट पर्ने असर समग्र अर्थतन्त्रका लागि बढी चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ ।

यसबीच अन्य विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा भने मिश्रित अवस्था देखिएको छ । युरो, पाउन्ड स्ट्रलिङ र अस्ट्रेलियन डलर केही कमजोर बनेका छन् भने कुवेती दिनार र बहराइन दिनार थप महँगिएका छन् ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति, आयात–निर्यातको अवस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको परिस्थितिअनुसार विनिमयदर व्यवस्थापन भइरहेको जनाएको छ । तर विश्व बजारमै डलरको माग उच्च रहिरहे आगामी दिनमा नेपाली रुपैयाँमाथि अझै दबाब बढ्न सक्ने संकेत देखिएको छ ।