मध्यपूर्वमा चार महिनाभन्दा बढी समयसम्म जारी रहेको अमेरिका–इरान युद्धको अन्त्यको घोषणा आखिर भयो। आइतबार पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’मा लेखे — “गहन वार्तापछि हामी खुसीका साथ घोषणा गर्दछौं कि अमेरिका र इरानबीच शान्ति सम्झौता भइसकेको छ।” यो एउटा वाक्यले विश्वका अर्बौं मानिसको सास थामिएको थियो — र त्यो सास फेरि चल्न थाल्यो। सम्झौताको औपचारिक हस्ताक्षर समारोह आगामी शुक्रबार १९ जुनमा स्विट्जरल्यान्डमा तय गरिएको छ।

युद्धको पृष्ठभूमि: कसरी सुरु भएको थियो यो संघर्ष?

यो युद्ध सन् २०२६ को फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि समन्वित आक्रमण गरेपछि सुरु भएको थियो। त्यसयता इरान, लेबनान र आसपासका क्षेत्रमा लडाइँ जारी रह्यो। यो संघर्षमा सात हजार पाँच सयभन्दा बढी मानिसको ज्यान गएको छ, जसमध्ये अधिकांश लेबनान र इरानका नागरिक छन् — र विश्व तेल बजारमा पनि यसको गम्भीर असर परेको थियो।

अप्रिल ८ मा पाकिस्तानको मध्यस्थतामा दुई साताको अस्थायी युद्धविराम भएको थियो, तर त्यसपछि पनि दुवै पक्षबाट युद्धविराम उल्लंघनका घटनाहरू भइरहे। युद्धविरामको त्यो अस्थायी धागो बारम्बार टुट्ने अवस्थामा थियो — तर कूटनीतिक प्रयास रोकिएन।

पाकिस्तानको भूमिका: मध्यस्थकारीको ऐतिहासिक कदम

यो शान्ति सम्झौतामा पाकिस्तानको भूमिका सबैभन्दा उल्लेखनीय छ। पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले घोषणा गरे — “दुवै पक्षले लेबनानसहित सबै मोर्चामा सैन्य कारबाही तत्काल र स्थायी रूपमा बन्द गर्ने घोषणा गरेका छन्।” उनले थपे, “सम्झौता लागू भइसकेकाले मध्यस्थकारीहरूले यस सातै प्राविधिक वार्ताका लागि भेटघाट सहजीकरण गर्नेछन्।”

पाकिस्तान एकातिर अमेरिकाको रणनीतिक साझेदार र अर्कातिर इरानको मुस्लिम छिमेकी — यही दोहोरो सम्बन्धले उसलाई यस मध्यस्थताको स्वाभाविक भूमिकामा पुर्‍यायो।

ट्रम्पको घोषणा: “इरानसँगको सम्झौता सम्पन्न”

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो ‘ट्रुथ सोशल’ प्लेटफर्ममा लेखे — “इरानसँगको सम्झौता अब पूर्ण भएको छ। सबैलाई बधाई!”

ट्रम्पले थपे — “म हर्मुज जलडमरूमध्यलाई शुल्कमुक्त रूपमा खुला गर्न पूर्ण अनुमति दिन्छु र एकसाथ अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी तत्काल हटाउन अनुमति दिन्छु।” उनले लेखे, “विश्वका जहाजहरू, इन्जिन सुरु गर! तेलको प्रवाह सुरु होस्!”

ट्रम्पले आफ्नो सन्देशमा थपे, “यो महान् सम्झौताले सम्पूर्ण क्षेत्रमा शान्ति र सुरक्षा ल्याउनेछ। धेरै राष्ट्रपतिहरूले इरानसँग शान्ति गर्ने प्रयास गरे र सबै असफल भए — तर मैले सफल गरेँ।”

इरानको पुष्टि: १४ घन्टाको वार्तापछि सहमति

इरानका उपविदेशमन्त्री काजेम गरिबाबादीले इरानी राज्य सञ्चारमाध्यममार्फत पुष्टि गरे कि सम्झौता भइसकेको छ र यो शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा हस्ताक्षर हुनेछ। उनका अनुसार इरानले कतारी मध्यस्थकारीहरूसँग १४ घन्टाको वार्तापछि यो सहमतिमा पुगेको हो।

शुक्रबार इरानी राज्य सञ्चारमाध्यमले १४ पृष्ठको मस्यौदा सम्झौताको विवरण सार्वजनिक गरेको थियो, जसमा अमेरिकाले तेल प्रतिबन्ध हटाउने र इरानले ३० दिनभित्र हर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने सर्त समावेश थियो।

युरोपेली देशहरूको स्वागत: प्रतिबन्ध हटाउन तयार

यो सम्झौतामा युरोपेली महाशक्तिहरूले पनि तत्काल प्रतिक्रिया दिए। बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी र इटालीले संयुक्त विज्ञप्ति जारी गर्दै सम्झौताको स्वागत गरे। उनीहरूले इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रमका सन्दर्भमा उचित कदम चाल्ने हो भने इरानमाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरू फुकुवा गर्न तयार रहेको पनि बताए। यो सामूहिक स्वागतले शान्ति सम्झौताप्रति पश्चिमी विश्वको समर्थन स्पष्ट देखाउँछ।

इजरायलको असन्तुष्टि: सम्झौताको परिधिबाहिर

इजरायली प्रधानमन्त्री बेञ्जामिन नेतान्याहूले भने कि इजरायल यस सम्झौताको पक्ष होइन, तर उनी र ट्रम्प “इरानले परमाणु हतियार प्राप्त गर्न नपाउने” विषयमा “पूर्ण सहमति”मा रहेको जनाए। यो सम्झौता इजरायलका लागि गहिरो निराशाको विषय मानिएको छ।

लेबनानमा इजरायलका हमलाहरू जारी रहनुले सम्झौतामाथि नै खतरा उत्पन्न गरेको थियो। ट्रम्पले बेरुतका उपनगरहरूमा इजरायलको हमलाको निन्दा गर्दै भनेका छन् कि यो हमला कहिल्यै हुनुहुँदैनथ्यो।

विश्व बजारमा असर: तेल सस्तियो, सेयर बजार उकाल्यो

शान्ति सम्झौताको घोषणापछि विश्व तेलको मूल्यमा तीव्र गिरावट आएको छ। ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य एक सय डलरमुनि झर्दै करिब १५.९ प्रतिशत घटेर ९२.३० डलर प्रति ब्यारेलमा पुगेको छ। त्यसैगरी विश्वका प्रमुख सेयर बजारहरू ह्वात्तै उकालो लागेका छन्।

नेपालका लागि के अर्थ राख्छ यो सम्झौता?

यो युद्धको प्रत्यक्ष असर नेपालमा पनि परेको थियो — हर्मुज जलडमरूमध्य बन्द हुँदा तेलको मूल्य बढेको थियो, जसले नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धिमा थप दबाब थपेको थियो। अब यो जलमार्ग पुनः खुल्ने भएकाले नेपाललगायत दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा तेलको मूल्य स्थिर हुने र आर्थिक दबाब केही हल्का हुने अपेक्षा छ।

आगामी यात्रा: १९ जुन स्विट्जरल्यान्डतर्फ विश्वको नजर

इरानका उपविदेशमन्त्रीले पुष्टि गरेअनुसार अमेरिका र इरानबीचको समझदारी पत्रको पाठ अन्तिम रूप पाइसकेको छ र यो शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा हस्ताक्षर हुने तय छ। त्यस दिन विश्वको नजर जेनेभा वा यसको वरपर हुनेछ — जहाँ इतिहासका कैयन् शान्ति सम्झौताहरूमा हस्ताक्षर भएको छ।

चार महिनाभन्दा बढी रगत बगेपछि, हजारौंको ज्यान गएपछि, तेल बजार हल्लिएपछि र विश्वले युद्धको विस्फोटको डर सहेपछि — आखिर शान्तिको बिहानी आएको छ। तर यो शान्ति कति दिगो हुन्छ, इजरायल–लेबनान तनावले यसलाई कत्तिको चुनौती दिन्छ — त्यो प्रश्नको जवाफ आउने दिनहरूले दिनेछन्।