सौर्यमण्डलको रचनाकालदेखि नै सूर्यको एउटा किरणसमेत पर्न नसकेको चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अन्तरिक्ष शक्तिको नयाँ होडबाजी सुरु भएको छ। माइनस २४० डिग्री सेल्सियससम्मको कडा शीत र अनन्त अन्धकारले घेरिएका यी रहस्यमय खाल्डाहरूमा ठूलो परिमाणमा ‘पानीको हिउँ’ (वाटर आइस) जमेर बसेको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ। यही दुर्लभ प्राकृतिक स्रोतमाथि अधिपत्य जमाउन चिनियाँ अन्तरिक्ष निकायले आफ्नो अहिलेसम्मकै जटिल मिसन ‘चाङ’ई-७’ लाई अगाडि बढाएको छ।

अन्तरिक्ष अन्वेषणमा पानीको उपस्थितिलाई केवल जीवनको आधार मात्र मानिएको छैन; यसलाई आगामी दिनमा गहिरो अन्तरिक्ष र मङ्गल ग्रहतिर जाने रकेटहरूको इन्धन (हाइड्रोजन र अक्सिजन) उत्पादन गर्ने मुख्य स्रोतको रूपमा हेरिएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, जसले चन्द्रमाको यो ध्रुवीय पानीमा नियन्त्रण कायम गर्छ, २१ औँ शताब्दीको अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रमा उसैको वर्चस्व रहनेछ। यही सामरिक महत्त्वका कारण चीनले यस क्षेत्रलाई आफ्नो प्रमुख लक्ष्य बनाएको छ।

चन्द्रमाका दक्षिणी क्रेटरहरूका भित्ताहरू अत्यधिक ठाडा र असमतल भएका कारण त्यहाँ सामान्य पाङ्ग्रा भएका रोभरहरू चल्ने सम्भावना नगण्य हुन्छ। यही प्राविधिक जटिलता चिर्न चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले ‘हपर’ (Hopper) नामक एक विशेष उफ्रिने रोबोट तयार पारेका छन्। सानो रकेट थ्रस्टरको सहायताले यो यन्त्र सीधा अँध्यारो खाल्डोको पिँधमा उफ्रिएर ओर्लिनेछ। त्यहाँ स्वचालित रूपमा बरफ र माटोको परीक्षण गरेर यसले पानीको वाष्पको मात्रा नाप्नेछ र पुनः उफ्रिएर घाम लाग्ने डाँडामा फर्किएर सौर्य ऊर्जाबाट ब्याट्री रिचार्ज गर्नेछ। खाल्डोभित्रबाट पृथ्वीमा सिधा सञ्चार सम्भव नभएकाले चीनले यसअघि नै प्रक्षेपण गरेको ‘क्युकिआओ-२’ रिले उपग्रहमार्फत सम्पूर्ण तथ्याङ्क पृथ्वीमा सम्प्रेषण हुनेछ।

चन्द्रमाको यो बहुमूल्य क्षेत्रमा पुग्न महाशक्ति राष्ट्रहरूबीच कडा प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ, तर दुवैको मार्ग फरक छ। चिनियाँ मोडल राज्यको पूर्ण नियन्त्रण र एकीकृत केन्द्रीय कमान्डमा आधारित छ, जहाँ रकेटदेखि उपग्रहसम्मका सबै संयन्त्रहरू सरकार मातहत नै सञ्चालन हुन्छन्। यसको विपरीत अमेरिकी नासा मोडल निजी क्षेत्रको सहकार्यमा आधारित छ, जहाँ व्यावसायिक कम्पनीहरूलाई जिम्मेवारी दिएर चन्द्रमामा वैज्ञानिक उपकरणहरू पठाइँदैछ। हालै अमेरिकी निजी क्षेत्रका केही मिसनहरूमा कठिनाइ देखिए पनि नासाले आफ्नो महत्वाकांक्षी ‘आर्टेमिस’ कार्यक्रममार्फत यो दूरी घटाउने प्रयास गरिरहेको छ।

यदि चाङ’ई-७ ले दक्षिणी ध्रुवमा पानीको पुष्टि गरेमा, चीनले सन् २०२८ मा ‘चाङ’ई-८’ मार्फत चन्द्रमाकै माटो प्रयोग गरेर इँटा बनाउने र थ्रीडी प्रिन्टिङबाट संरचना उभ्याउने प्रविधिको परीक्षण गर्नेछ। यसैको निरन्तरता स्वरूप चीन र रुसले संयुक्त रूपमा ‘इन्टरनेसनल लुनार रिसर्च स्टेसन’ बनाउने घोषणा गरेका छन् भने अमेरिकाले आफ्ना मित्रराष्ट्रहरूसँग मिलेर ‘आर्टेमिस बेस क्याम्प’ निर्माणको तयारी गरिरहेको छ।

बीसौँ शताब्दीमा चन्द्रमामा पुग्नु र झण्डा गाड्नु मात्र मुख्य उपलब्धि थियो भने, एक्काइसौँ शताब्दीको यो नयाँ दौड चन्द्रमामा कसरी लामो समय टिकिरहने र स्थायी रूपमा काम गर्ने भन्नेमा केन्द्रित भएको छ। यसले भविष्यमा अन्तरिक्ष विज्ञानको क्षेत्रमा पूरै शक्ति समीकरण नै बदलिदिने निश्चित जस्तै बनेको छ।