काठमाडौँ — सेयर बजारको दैनिक प्राविधिक विश्लेषणमा बारम्बार सुनिने एउटा शब्द हो — आरएसआई । ‘रिलेटिभ स्ट्रेन्थ इन्डेक्स’ को छोटो रूप रहेको यो सूचक प्रख्यात प्राविधिक विश्लेषक जे. वेल्स वाइल्डर जुनियरले विकास गरेका हुन् । शून्यदेखि १०० को बीचमा चल्ने यो ‘मोमेन्टम इन्डिकेटर’ ले हालको मूल्य महँगो (ओभरबट) छ कि सस्तो (ओभरसोल्ड) भन्ने देखाउँछ र बजार फर्किन सक्ने (रिभर्सल) सम्भावनाको संकेत दिन्छ ।

आरएसआईले मूल्यको गति र परिवर्तनलाई मापन गर्छ । यसले निश्चित अवधिको औसत नाफा (एभरेज गेन) र औसत घाटा (एभरेज लस) को तुलना गर्छ — किनबेचमा बढ्ने दिनको बल कति, घट्ने दिनको बल कति भन्ने हिसाब । आरएसआई उच्च हुँदा मूल्य महँगिएर घट्न सक्ने र न्यून हुँदा सस्तिएर बढ्न सक्ने संकेत मानिन्छ ।

गणनाको सूत्र छ : आरएसआई = १०० − १००/(१ + आरएस), जहाँ आरएस भनेको तोकिएको अवधिको औसत नाफालाई औसत घाटाले भाग गर्दा आउने अंक हो । सामान्यतया १४ अवधि (दैनिक चार्टमा १४ दिन) को सेटिङ प्रयोग गरिन्छ ।

सूचकका तहहरूको अर्थ निश्चित छ । आरएसआई ७० भन्दा माथि पुग्दा बजार ‘ओभरबट जोन’ मा मानिन्छ — मूल्य महँगो भएर तल फर्किन सक्ने अवस्था । ३० भन्दा तल झर्दा ‘ओभरसोल्ड जोन’ — मूल्य सस्तो भएर माथि फर्किन सक्ने अवस्था । ३० देखि ७० बीचको क्षेत्र तटस्थ मानिन्छ, जहाँ बजार न ओभरबट हुन्छ न ओभरसोल्ड । त्यस्तै ५० भन्दा माथिको आरएसआईलाई ‘बुलिस’ र मुनिकोलाई ‘बेयरिस’ झुकावका रूपमा पढिन्छ ।

किनबेचको संकेततर्फ, खरिदका दुई मुख्य ‘सेटअप’ मानिन्छन् । पहिलो — ओभरसोल्ड बाउन्स : आरएसआई ३० भन्दा तल झरेर माथि फर्किंदा खरिद संकेत मानिन्छ । दोस्रो — बुलिस डाइभर्जेन्स : मूल्यले नयाँ तल्लो विन्दु (लोअर लो) बनाउँदा पनि आरएसआईले अघिल्लोभन्दा माथिल्लो तल्लो विन्दु (हायर लो) बनायो भने त्यसले बजार माथि फर्किने सम्भावना देखाउँछ ।

बिक्रीका संकेत ठीक उल्टा छन् । आरएसआई ७० माथि पुगेर तल फर्किंदा ‘ओभरबट रिजेक्सन’ अर्थात् बिक्री संकेत मानिन्छ । त्यस्तै मूल्यले नयाँ उच्च विन्दु (हायर हाई) बनाउँदा आरएसआईले भने तल्लो उच्च विन्दु (लोअर हाई) बनायो भने त्यो ‘बेयरिस डाइभर्जेन्स’ हो — बजार तल फर्किन सक्ने संकेत । डाइभर्जेन्सलाई आरएसआईको सबैभन्दा शक्तिशाली संकेतमध्ये मानिन्छ ।

प्रयोगका हिसाबले आरएसआई बहुउपयोगी छ — प्रवृत्ति पुष्टि (ट्रेन्ड कन्फर्मेसन), रिभर्सल संकेत, डाइभर्जेन्स ट्रेडिङ, किनबेचको समय (इन्ट्री/एक्जिट टाइमिङ) र जोखिम व्यवस्थापनसम्म । सपोर्ट–रेसिस्टेन्स, प्राइस एक्सन र ट्रेन्डलाइनसँग जोडेर प्रयोग गर्दा यसको शुद्धता (एक्युरेसी) बढ्ने जानकारहरू बताउँछन् ।

तर यो सूचकका सीमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । आरएसआई मात्रै हेरेर किनबेच गर्न नहुने र अन्य औजारबाट पुष्टि गर्नुपर्ने विश्लेषकहरूको सुझाव छ । बलियो बढ्दो बजार (स्ट्रङ अपट्रेन्ड) मा आरएसआई ७० माथि पुगे पनि मूल्य अझै बढिरहन सक्छ भने बलियो घट्दो बजारमा ३० मुनि झरे पनि अझै घटिरहन सक्छ — अर्थात् ओभरबट भन्नेबित्तिकै तुरुन्तै बेच्ने र ओभरसोल्ड भन्नेबित्तिकै तुरुन्तै किन्ने संकेत होइन । ‘साइडवेज’ अर्थात् दिशाहीन बजारमा यसले धेरै झुटा संकेत (फल्स सिग्नल) दिन सक्छ, र डाइभर्जेन्स देखिएकै भरमा तुरुन्तै रिभर्सल नहुन सक्ने भएकाले पुष्टि नगरी निर्णय गर्न नहुने उनीहरू औंल्याउँछन् ।

समग्रमा, आरएसआई बजारको बल र कमजोरी, ओभरबट–ओभरसोल्ड अवस्था र सम्भावित रिभर्सल देखाउने शक्तिशाली मोमेन्टम सूचक हो — सही तरिकाले र अन्य औजारसँग मिलाएर प्रयोग गर्दा यो लगानीकर्ताका लागि निकै उपयोगी हुन्छ ।

(यो विवरण प्राविधिक शिक्षाका लागि हो; लगानी निर्णयअघि आ-आफ्नो अध्ययन र जोखिम मूल्यांकन आवश्यक छ ।)