घरको आँगनदेखि बैठक कोठासम्म र जन्मदेखि मृत्यु संस्कारसम्म नेपाली समाजमा फूलको प्रयोग अनिवार्य जस्तै छ। कुनै समय विलासिताको वस्तु मानिने फूल अहिले नेपालीको दैनिक जीवनशैली र संस्कृतिको अभिन्न अंग बनिसकेको छ। बाहिरबाट हेर्दा जति सुगन्धित र आकर्षक देखिन्छ, नेपालको पुष्प व्यवसायको आन्तरिक अर्थतन्त्र भने त्यति नै उदेकलाग्दो छ। स्वदेशी बजारमा साढे ११ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको निजी लगानी भइसक्दा पनि नेपाल फूलमा आत्मनिर्भर बन्न सकेको छैन, उल्टै निर्यातको तुलनामा २२ गुणा बढी फूल विदेशबाटै भित्रिइरहेको छ।

 नेपालमा व्यावसायिक पुष्प खेतीको इतिहास करिब सात दशक लामो छ। वि.सं. २०११ सालतिर सामान्य तवरबाट सुरु भएको यो व्यवसायले लामो समयसम्म व्यावसायिक आकार लिन सकेको थिएन। २०४९ सालसम्म आइपुग्दा देशभर मुस्किलले ८० वटा मात्रै नर्सरी सञ्चालनमा थिए। तर, पछिल्लो तीन दशकमा बढ्दो सहरीकरण, होटेल तथा पर्यटन उद्योगको विस्तार र मानिसमा आएको सौन्दर्य चेतका कारण यसले ठूलो उद्योगको रूप लिएको छ।

फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) को तथ्यांकलाई आधार मान्ने हो भने, अहिले देशका ७७ वटै जिल्लामा फूलको बजार विस्तार भइसकेको छ भने ५४ जिल्लामा व्यावसायिक खेती नै सुरु भएको छ। हाल २२५ हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फूल खेती भइरहेको छ। यस क्षेत्रमा नर्सरी, कटफ्लावर उत्पादक, खुद्रा तथा थोक बिक्रेता र इनपुट सप्लायर्स गरी १ हजार ४ सय ८५ भन्दा बढी व्यवसायीहरू आबद्ध छन्। यस क्षेत्रमा भएको कुल साढे ११ अर्ब रुपैयाँको लगानीले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष गरी करिब ६२ हजार ५ सय नागरिकलाई रोजगारीसमेत दिएको छ।

पुष्प व्यवसायको आकार र लगानी हेर्दा नेपाल फूलमा आत्मनिर्भर भइसकेको अनुमान लगाउन गाह्रो पर्दैन। तर, भन्सार विभागको आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तथ्यांकले भने बिल्कुलै फरक र निराशाजनक तस्बिर देखाउँछ।

उक्त एक वर्षको अवधिमा नेपालले जम्मा १ करोड १५ लाख ७८ हजार रुपैयाँ बराबरको मात्र फूल निर्यात गर्न सक्यो। यो अघिल्लो वर्षको तुलनामा करिब ४६ प्रतिशतको गिरावट हो। अर्कोतर्फ, सोही वर्ष आयात भने अस्वाभाविक रूपमा बढेर २६ करोड १३ लाख ७२ हजार रुपैयाँ पुग्यो। अघिल्लो वर्ष करिब १२ करोडको आयात भएकोमा एकै वर्षमा आयात १०५ प्रतिशतले बढेर दोब्बर पुगेको हो। यसको सीधा अर्थ हो— हामीले जति मूल्यको फूल विदेश पठाउँछौँ, त्यसको २२ गुणा बढी रकम विदेशी फूल किन्नमै खर्च गरिरहेका छौँ।

 एकातिर स्वदेशमै हजारौँ किसान र अर्बौंको लगानी छ, अर्कोतिर आयातको ग्राफ उकालो लागिरहेको छ। यसका पछाडि मुख्यतया तीनवटा गम्भीर कारणहरू देखिएका छन्।

पहिलो कारण हो— मागको मौसमी प्रकृति। नेपालमा वर्षभरि फूलको समान माग हुँदैन। तिहारको बेला सयपत्री र भ्यालेन्टाइन डे (प्रणय दिवस) का बेला रातो गुलाबको माग एकाएक लाखौँको संख्यामा पुग्छ। तर, वर्षको ५/७ दिनको त्यो उच्च माग धान्नकै लागि मात्र ठूलो संरचना बनाएर फूल फुलाउनु किसानका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ। बाँकी दिनमा बजार नपाउँदा फूल बारीमै कुहिने डरले किसानहरू उत्पादन बढाउन डराइरहेका छन्, जसको फाइदा विदेशी बजारले उठाइरहेको छ।

दोस्रो जटिलता सरकारी नीति र झमेलासँग जोडिएको छ। सरकारले ‘पुष्प प्रवर्द्धन नीति २०६९’ ल्याए पनि त्यो अझै कागजमै सीमित छ। उल्टै, प्लान्ट क्वारेन्टिन र बिउबिजन ऐनका नाममा ल्याइएका अव्यावहारिक नियमले किसानलाई थप मारमा पारेको छ। ‘पेस्ट रिस्क एनालाइसिस’ (पीआरए) अनिवार्य गरिएपछि झन्डै डेढ वर्षसम्म विदेशबाट बिउ ल्याउनै नसकिएको व्यवसायीहरूको गुनासो छ। समयमा बिउ नपाउँदा आन्तरिक उत्पादन घट्यो र बजार भारतीय फूलको कब्जामा पुग्यो।

तेस्रो मुख्य समस्या भनेको नेपालमै उच्च प्रविधिको टिस्यु कल्चर ल्याब र बिउ उत्पादन केन्द्र नहुनु हो। आजको दिनसम्म पनि नेपालले बिउ, बल्ब र माउ बिरुवाका लागि भारत, नेदरल्यान्ड्स, चीन, जापान र थाइल्यान्डकै भर पर्नुपरेको छ। ल्याब स्थापना गर्न ठूलो पुँजी आवश्यक पर्ने तर नेपालको बजार सानो भएकाले लगानी नउठ्ने डरले यसतर्फ कसैको ध्यान जान सकेको छैन।

यति धेरै नीतिगत र संरचनागत अवरोधका बाबजुद पनि आन्तरिक बजार भने खुम्चिएको छैन। पछिल्लो आर्थिक वर्षमा मात्रै पुष्प व्यवसायको कुल कारोबार झन्डै १७ प्रतिशतले वृद्धि हुँदै करिब ४ अर्ब (३ अर्ब ९४ करोड) रुपैयाँ पुगेको छ। यसमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा आलंकारिक बोटबिरुवा (१ अर्ब १२ करोड) ले ओगटेको छ भने कटफ्लावर, ल्यान्डस्केपिङ र सिजनल बिरुवाको व्यापार पनि करोडौंमा छ।

तर, भारतीय खुला सिमाना नेपाली किसानका लागि अर्को ठूलो चुनौती बनेको छ। चाडपर्वका बेला भन्सार छलेर अवैध रूपमा सस्तो भारतीय फूल भित्रिँदा स्वदेशी उत्पादनले उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन्। यद्यपि, अमेरिका, अस्ट्रेलिया र जापानजस्ता नेपाली डायस्पोरा रहेका देशहरूमा नेपाली मखमली र सयपत्रीको माग बढ्दै जानु भने यस क्षेत्रका लागि आशालाग्दो संकेत हो।

 नेपालको पुष्प व्यवसाय अब केवल सौन्दर्यको साधन मात्र रहेन, यो हरित अर्थतन्त्र निर्माण र रोजगारी सिर्जनाको बलियो आधारस्तम्भ बनिसकेको छ। अहिले नेपालमा फूलको माग वार्षिक १० देखि १५ प्रतिशतले बढिरहेको छ तर आन्तरिक उत्पादन भने ७ देखि ९ प्रतिशतको हाराहारीमा मात्रै सीमित छ।

स्वदेशी फूललाई प्रवर्द्धन गरी आयात प्रतिस्थापन गर्ने हो भने सरकारले तत्काल पुष्प प्रवर्द्धन नीतिलाई व्यवहारमा उतार्न आवश्यक छ। किसानलाई हतोत्साहित गर्ने क्वारेन्टिन प्रक्रियालाई छरितो र वैज्ञानिक बनाउने, खुला सिमानाबाट हुने अवैध आयातमा कडाइ गर्ने र फूल खेर जान नदिन प्रत्येक प्रदेशमा ‘कोल्ड स्टोरेज’ (शीतभण्डार) को व्यवस्था गर्ने हो भने नेपाललाई फूलमा आत्मनिर्भर बनाउन असम्भव छैन। नीति निर्माताहरूले पुष्प व्यवसायलाई ‘चाडपर्वको शृंगार’ मात्र नठानेर ‘अर्थतन्त्रको खम्बा’ नमानेसम्म आयातको यो लज्जास्पद खाडल पुरिने देखिँदैन।