जीवनमा अप्ठ्यारो अवस्था आउँदा हार मान्ने कि लड्ने भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्दा संसारले बारम्बार सम्झने एउटा नाम हो — स्टिफेन हकिङ। शरीर क्रमशः निष्क्रिय हुँदै गए पनि सोच र कल्पनाको बलमा उनले विज्ञानको इतिहासमै आफ्नो नाम स्थापित गरे। उनको जीवन यथार्थमा ‘कमजोर शरीरले कमजोर भविष्य बनाउँदैन’ भन्ने कुराको प्रमाण बनेको छ।

कुरा त्यतिबेलाको हो, जतिबेला हकिङ केवल २१ वर्षका थिए। अरू समकालीन युवाहरू भविष्यका सपना बुन्दै, पेसा रोज्दै र जीवन सुरु गर्दै थिए। तर त्यही उमेरमा हकिङलाई चिकित्सकले एमायोट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (एएलएस) नामक दुर्लभ स्नायु रोग भएको पुष्टि गरे। यो त्यस्तो रोग हो, जसले शरीरका मांसपेशीलाई क्रमशः निष्क्रिय बनाउँछ। डाक्टरहरूले उनी धेरै वर्ष बाँच्न नसक्ने अनुमान गरेका थिए।

समयसँगै उनको शरीरले एकपछि अर्को अंगको साथ छोड्दै गयो। पहिले हातखुट्टाको चाल मन्द भयो, त्यसपछि हिँडडुल असम्भव बन्यो र अन्ततः उनले आफ्नो स्वर पनि गुमाए। बाँकी जीवन उनले ह्विलचेयरमै बिताए। बोल्नका लागि उनले कम्प्युटरमा आधारित विशेष आवाज प्रणालीको सहारा लिनुपर्‍यो। शरीर बिस्तारै ‘कैद’ जस्तै बन्दै जाँदा कुनै पनि व्यक्ति मानसिक रूपमा टुट्न सक्थ्यो।

तर हकिङले फरक बाटो रोजे। डाक्टरले दिएको केही वर्षको आयुलाई उनले पाँच दशकभन्दा बढी समयसम्म खिचे। उनको मृत्यु ७६ वर्षको उमेरमा सन् २०१८ मा भयो। यो लामो अवधिमा उनले हार मान्नुको साटो विज्ञानको गहिरो रहस्यतिर आफ्नो ध्यान केन्द्रित गरे।

विज्ञानमा हकिङको योगदान सानो थिएन। ब्ल्याक होल, ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, समय र अन्तरिक्षको सम्बन्धजस्ता जटिल विषयलाई उनले सर्वसाधारणसम्म बुझाउने प्रयास गरे। ब्ल्याक होलबाट विकिरण निस्कन्छ भन्ने उनको सिद्धान्त भौतिकशास्त्रमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उनको पुस्तक ‘अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम’ विश्वभर लोकप्रिय बन्यो।

हकिङको जीवनबाट सिक्न सकिने मुख्य पाठ शारीरिक होइन, मानसिक हो। आजको समाजमा सानो असफलता वा आलोचनाले मानिसलाई सहजै निराश बनाउँछ। एकपटकको हारले धेरैले आफ्नो सपना नै त्याग्छन्। तर शरीरले पूरै साथ छोडेका हकिङले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई बुझ्ने आँट गरे।

हकिङको प्रसिद्ध भनाइ छ — “जीवन जतिसुकै कठिन देखिए पनि, तपाईंले गर्न सक्ने र सफल हुन सक्ने केही न केही कुरा सधैं हुन्छ।” उनको यही दृष्टिकोणले लाखौं मानिसलाई कठिनाइका बीच अघि बढ्ने प्रेरणा दिएको छ।

विश्लेषकहरूका दृष्टिमा हकिङको कथा विज्ञानको मात्र होइन, अनुशासन, धैर्य र ‘कहिल्यै हार नमान्ने’ सोचको प्रतीक हो। गरिबी, संघर्ष वा अरूको अविश्वासले होइन, आफ्नै मनले हार मान्दा मात्र मानिस साँच्चै पराजित हुन्छ भन्ने सन्देश उनको जीवनले दिएको छ। अहिलेको संघर्ष नै भविष्यको सफलताको तयारी हुनसक्छ भन्ने आशा यही कथाले जगाउँछ।