नेप्से परिसूचक कुनै एउटा कम्पनीको मूल्यका आधारमा होइन, बजारमा सूचीकृत सबै कम्पनीको कुल बजार पूँजीकरण (मार्केट क्याप) का आधारमा गणना गरिन्छ । त्यसैले ठूलो मार्केट क्याप भएका कम्पनीको मूल्यमा आउने सानो परिवर्तनले पनि परिसूचकमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्ने गर्छ । धेरै कम्पनीको मूल्य बढिरहेका दिन पनि परिसूचक घट्ने वा धेरै घटिरहेका दिन पनि बढ्ने अवस्था यसैकारण देखिने बजारका जानकारहरू बताउँछन् ।

मार्केट क्याप भनेको बजारले तोकेको कम्पनीको कुल मूल्य हो, जुन सेयर मूल्यलाई कुल कित्ता संख्याले गुणा गरेर निकालिन्छ । उदाहरणका लागि, कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य १ हजार रुपैयाँ र कुल कित्ता संख्या १० करोड छ भने उसको मार्केट क्याप १ खर्ब रुपैयाँ हुन्छ ।

परिसूचक गणना गर्दा हरेक कम्पनीलाई उसकै मार्केट क्यापअनुसार भार (वेट) दिइन्छ । कुल बजार पूँजीकरणमा जसको हिस्सा जति ठूलो छ, परिसूचकमा उसको भार त्यति नै बढी हुन्छ । यसको व्यावहारिक अर्थ हो — ठूलो कम्पनीको १ प्रतिशतको मूल्य परिवर्तनले सानो कम्पनीको १० प्रतिशतको परिवर्तनभन्दा धेरै परिसूचक चलाउँछ ।

हिसाबबाटै हेरौं । मानौं, कुनै कम्पनीले नेप्सेको कुल मार्केट क्यापको २० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ । उक्त कम्पनीको सेयर मूल्य १ प्रतिशतले बढ्दा परिसूचक करिब ०.२० प्रतिशतले बढ्छ भने १ प्रतिशतले घट्दा करिब त्यति नै घट्छ । त्यसैले सयौं साना कम्पनी बढिरहेका दिन तीन–चार वटा ठूला कम्पनी मात्रै घटे पनि परिसूचक रातो बन्द हुन सक्छ ।

नेपालको बजार-संरचनाले यो प्रभावलाई झनै बढाएको जानकारहरूको विश्लेषण छ । नेप्सेको पूँजीकरणको ठूलो हिस्सा केही बैंकिङ, बीमा तथा अन्य संस्थागत हेभिवेट कम्पनीमा केन्द्रित छ । अर्कातिर संख्याका हिसाबले सबैभन्दा धेरै कम्पनी सूचीकृत भएको जलविद्युत् क्षेत्रका अधिकांश कम्पनी साना क्यापका छन् । त्यसैले दर्जनौं जलविद्युत्का सेयर बढ्दा पनि परिसूचकमा खासै असर नदेखिने, तर शीर्ष ५ देखि १० ठूला कम्पनीको चालले नै दिनभरको दिशा तय गर्ने अवस्था छ ।

मुख्य नेप्से परिसूचक पूर्ण बजार पूँजीकरणका आधारमा भारित हुने भएकाले यसमा बजारमा कारोबार नहुने प्रवर्द्धक सेयरको भार पनि गनिन्छ । कुनै कम्पनीको कारोबारयोग्य हिस्सा सानै भए पनि परिसूचकमा उसको भार ठूलो हुन सक्ने यही कारणले हो । यस्तो विकृति सम्बोधन गर्न कारोबारयोग्य सेयरका आधारमा गणना हुने छुट्टै ‘फ्लोट इन्डेक्स’ पनि प्रकाशन हुँदै आएको छ, जसले कहिलेकाहीँ मुख्य परिसूचकभन्दा फरक तस्बिर देखाउँछ ।

ठूला कम्पनीको प्रभाव गणितमा मात्र सीमित छैन । लार्ज क्याप कम्पनीहरूलाई बजारको नेतृत्वकर्ता मानिने भएकाले तिनमा सकारात्मक चाल आउँदा समग्र बजारप्रति लगानीकर्ताको विश्वास बढ्ने र नकारात्मक चाल आउँदा सतर्कता फैलिने विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

त्यसैले लगानीकर्ताले परिसूचक मात्र हेरेर निर्णय गर्न नहुने उनीहरूको सुझाव छ । परिसूचकसँगै कति कम्पनी बढे र कति घटे भन्ने संख्या (ब्रेड्थ) तथा क्षेत्रगत उपसूचकहरू पनि हेर्नुपर्छ । लार्ज, मिड र स्मल क्याप कम्पनीको चाल फरक–फरक हुन सक्ने भएकाले परिसूचक बढ्नु आफ्नो पोर्टफोलियो बढेको र घट्नु घटेको प्रमाण होइन । लगानी गर्नुअघि कम्पनीको फन्डामेन्टल, आम्दानी, वृद्धिको सम्भावना र क्षेत्रगत विश्लेषण अध्ययन गर्नैपर्ने जानकारहरू औंल्याउँछन् ।

समग्रमा, नेप्से परिसूचकको दिशा निर्धारणमा ठूला मार्केट क्याप भएका कम्पनीको भूमिका निर्णायक हुने भएकाले बजार विश्लेषण गर्दा परिसूचक मात्र होइन, त्यसलाई चलाउने प्रमुख हेभिवेट कम्पनीहरूको गतिविधि पनि सँगसँगै नियाल्नु आवश्यक छ ।