काठमाडौँ — आज ज्येष्ठ शुक्ल पक्षको एकादशी अर्थात् निर्जला एकादशी। हिन्दू धर्मावलम्बीले भगवान् विष्णुको आराधना, व्रत, दान र तुलसीको दल राखेर यो पर्व मनाउँदै छन्।

निर्जला एकादशीलाई वर्षभरिका एकादशीमध्ये विशेष पुण्यदायी व्रतका रूपमा लिने गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार आजको दिन श्रद्धालुहरूले पवित्र नदी, कुण्ड वा जलाशयमा स्नान गरी भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने परम्परा छ।

‘निर्जला’ शब्दकै अर्थ जल त्याग गर्नु हो। त्यसैले यो व्रतमा कतिपय व्रतालुले अन्न मात्र होइन, पानीसमेत त्याग गरी उपवास बस्ने चलन छ। यद्यपि स्वास्थ्य अवस्था कमजोर भएका, बिरामी, वृद्धवृद्धा तथा नियमित औषधि सेवन गर्नेहरूले आफ्नो स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर व्रत बस्नुपर्ने धार्मिक अगुवाहरूको सुझाव छ।

आजको दिन जलले भरिएको घडा, सर्वत, फलफूल, अन्न, वस्त्रलगायत सामग्री दान गर्ने चलन पनि छ। गर्मीको समयमा पर्ने भएकाले जलदान र शीतल पदार्थ दानलाई विशेष महत्वका साथ हेर्ने गरिएको छ।

निर्जला एकादशीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष तुलसीको दल राख्ने परम्परा हो। आज पवित्र स्थानमा तुलसीको दल राखिन्छ। त्यसलाई हरिशयनी एकादशीका दिन तुलसीको मठमा रोप्ने र हरिबोधिनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णुसँग तुलसी विवाह गराउने धार्मिक प्रचलन रहँदै आएको छ।

भगवान् विष्णुप्रति समर्पित यो पर्वलाई केवल धार्मिक व्रतका रूपमा मात्र नभई आत्मसंयम, अनुशासन, श्रद्धा र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको दिनका रूपमा पनि लिने गरिएको छ।

आज देशका विभिन्न स्थानमा श्रद्धालुहरूले मठमन्दिर, घरआँगन र तीर्थस्थलमा पूजा–आराधना गर्दै निर्जला एकादशी मनाइरहेका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा तुलसीको दल राख्ने, घरआँगन सफा गर्ने र परिवारका सदस्य मिलेर पूजा गर्ने परम्परा अझै जीवित छ।