काठमाडौँ । नेपालमा लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरूको शाखा सञ्जाल घट्दै गएको छ । तर, संस्थामा आबद्ध सदस्यको संख्या भने बढेर ६५ लाख नाघेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरूको गैरस्थलगत सुपरीवेक्षण प्रतिवेदन, २०८३ असारअनुसार एक वर्षको अवधिमा लघुवित्त संस्थाका शाखा संख्या ०.७५ प्रतिशतले घटेको छ ।

प्रतिवेदनअनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म नेपालमा ५१ वटा लघुवित्त वित्तीय संस्था सञ्चालनमा छन् । तीमध्ये तीनवटा थोक कर्जा प्रवाह गर्ने र ४८ वटा खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने संस्था छन् ।

२०८२ असार मसान्तमा ५२ वटा लघुवित्त संस्था सञ्चालनमा रहेकामा २०८३ असार मसान्तमा संख्या घटेर ५१ पुगेको हो । यस अवधिमा शाखा संख्या पनि ४ हजार ९६१ बाट घटेर ४ हजार ९२४ पुगेको छ ।

अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा लघुवित्त संस्थाहरूको शाखा संख्या १.०२ प्रतिशतले घटेको थियो । चालु समीक्षाधीन अवधिमा यस्तो गिरावट ०.७५ प्रतिशत रहेको छ ।

शाखा सञ्जालमा संकुचन देखिए पनि लघुवित्तमा आबद्ध सदस्यको संख्या भने बढेको छ । २०८२ असार मसान्तमा ६२ लाख २१ हजार रहेको सदस्य संख्या २०८३ असार मसान्तमा ६५ लाख ३० हजार पुगेको छ । एक वर्षमा सदस्य संख्या ४.९६ प्रतिशतले बढेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाउँछ ।

ऋणीको संख्या भने सामान्य मात्रै बढ्यो

लघुवित्त संस्थामा आबद्ध सदस्यको संख्या बढे पनि कर्जा लिने ऋणीको संख्या भने सामान्य रूपमा मात्र बढेको छ ।

प्रतिवेदनअनुसार २०८२ असार मसान्तमा २७ लाख ७ हजार रहेको ऋणी संख्या २०८३ असार मसान्तमा २७ लाख १३ हजार पुगेको छ । एक वर्षको अवधिमा ऋणी संख्या ०.२२ प्रतिशतले मात्रै बढेको हो ।

समीक्षा अवधिमा लघुवित्त संस्थाहरूमा आबद्ध कुल सदस्य र कर्जा लिने ऋणीको संख्या वृद्धिदरबीच उल्लेख्य अन्तर देखिएको छ । यसले सदस्यता विस्तार र कर्जा पहुँच विस्तारको गति समान नरहेको देखाउँछ ।

लघुवित्त संस्थाहरूमा कार्यरत कर्मचारीको संख्या भने सामान्य बढेको छ । २०८२ असार मसान्तमा २१ हजार ७१७ जना कर्मचारी रहेकामा २०८३ असार मसान्तमा २१ हजार ७९२ पुगेका छन् ।

लुम्बिनीमा सबैभन्दा धेरै, कर्णालीमा न्यून शाखा

प्रदेशगत रूपमा लघुवित्त संस्थाहरूको शाखा सञ्जाल सबैभन्दा धेरै लुम्बिनी प्रदेशमा केन्द्रित रहेको छ । राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनअनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म लुम्बिनी प्रदेशमा लघुवित्त संस्थाका १ हजार ८५ शाखा सञ्चालनमा छन् । यो देशभरका कुल शाखाको २२.०३ प्रतिशत हो ।

यसको विपरीत कर्णाली प्रदेशमा लघुवित्त संस्थाहरूको उपस्थिति सबैभन्दा कम देखिएको छ । कर्णालीमा कुल शाखा संख्याको ४.७९ प्रतिशत अर्थात् २३६ शाखा मात्रै रहेका छन् ।

लुम्बिनी र कर्णाली प्रदेशमा लघुवित्तको शाखा सञ्जालबीच ठूलो अन्तर देखिनुले लघुवित्त सेवाको भौगोलिक वितरण समान नरहेको देखाउँछ । यद्यपि, शाखा संख्याको आधारमा मात्रै प्रदेशगत वित्तीय पहुँच, कर्जा उपयोग वा सेवाको प्रभावकारिता निर्धारण गर्न भने सकिँदैन ।

राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनले लघुवित्त संस्थाहरूको उपस्थिति देशका सबै ७७ जिल्लामा रहेको देखाएको छ । यसले जिल्ला तहसम्म लघुवित्त सेवा विस्तार भएको देखाए पनि प्रदेश तथा स्थानीय तहमा शाखा वितरणको अवस्था फरक रहेको छ ।

कर्जा प्रवाह ४ खर्ब ८७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी

लघुवित्त संस्थाहरूको शाखा संख्या घटे पनि कर्जा तथा सापटीको कुल रकम बढेको छ । प्रतिवेदनअनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने लघुवित्त संस्थाहरूको कुल कर्जा तथा सापटी ४ खर्ब ८७ अर्ब ७३ करोड ८५ लाख रुपैयाँ पुगेको छ ।

२०८२ असार मसान्तमा यस्तो रकम ४ खर्ब ४३ अर्ब २ करोड ९३ लाख रुपैयाँ थियो । एक वर्षमा कर्जा तथा सापटी १०.०९ प्रतिशतले बढेको हो ।

यस अवधिमा लघुवित्त संस्थाहरूले कृषि क्षेत्रमा प्रवाह गरेको कर्जाको हिस्सा पनि बढेको छ । २०८२ असार मसान्तमा कुल कर्जाको ५३.७५ प्रतिशत कृषि क्षेत्रमा प्रवाह भएकोमा २०८३ असार मसान्तमा यस्तो हिस्सा बढेर ५८.६३ प्रतिशत पुगेको छ ।

कृषि क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह बढ्नुले लघुवित्तको कर्जा लगानीमा कृषि क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको देखाउँछ । तर, कुल कर्जा बढिरहेको अवस्थामा निष्क्रिय कर्जा पनि बढेकाले कर्जा विस्तारसँगै कर्जा गुणस्तर र असुलीको अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।

बचत तथा निक्षेप र सापटीमा निर्भरता

लघुवित्त संस्थाहरूको वित्तीय स्रोत संकलनमा बचत तथा निक्षेप र सापटीको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनअनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने लघुवित्त संस्थाहरूले बचत तथा निक्षेपमार्फत २ खर्ब २५ अर्ब २६ करोड ६४ लाख रुपैयाँ संकलन गरेका छन् ।

त्यसैगरी, सापटीमार्फत २ खर्ब १२ अर्ब ५४ करोड १२ लाख रुपैयाँ जुटाएका छन् । दुवै स्रोतबाट गरी कुल ४ खर्ब ३७ अर्ब ८० करोड ७५ लाख रुपैयाँ वित्तीय स्रोत संकलन भएको छ ।

अघिल्लो वर्षको तुलनामा खुद्रा कर्जा प्रवाह गर्ने लघुवित्त संस्थाहरूको कुल वित्तीय स्रोत संकलन १०.३५ प्रतिशतले बढेको छ ।

समग्रमा लघुवित्त संस्थाहरूको शाखा संख्या घटे पनि सदस्य संख्या र कर्जा कारोबार विस्तार भइरहेको देखिन्छ । तर, ऋणी संख्या वृद्धिदर न्यून रहनु, प्रदेशगत शाखा वितरणमा असमानता हुनु र निष्क्रिय कर्जाको दबाब कायम रहनुले लघुवित्त सेवाको पहुँचसँगै कर्जाको गुणस्तर र प्रभावकारितालाई पनि महत्त्व दिनुपर्ने देखिएको छ ।