काठमाडौं : आकार, पिण्ड र आन्तरिक संरचनाका हिसाबले सौर्यमण्डलमा पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको ‘जुम्ल्याहा’ मानिने शुक्र (भेनस) ग्रहले कुनै समय आफ्नै चन्द्रमालाई निलेको हुन सक्ने एक नयाँ वैज्ञानिक अनुसन्धानले उजागर गरेको छ। युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया रिभरसाइड (यूसीआर) का खगोलविद्हरूले गरेको पछिल्लो अध्ययनले शुक्र ग्रहमा चन्द्रमा किन छैन भन्ने लामो समयदेखिको रहस्य मात्र सुल्झाएको छैन, बरु यो ग्रह कसरी आजको जस्तो चरम उकुसमुकुस र तातो ‘नर्क’ मा परिणत भयो भन्ने नयाँ तथ्य पनि बाहिर ल्याएको छ।

पृथ्वी र शुक्र ग्रहबीच धेरै समानता भए पनि यिनीहरूको वर्तमान अवस्था भने आकाश-पाताल फरक छ। पृथ्वी जल र जीवनले भरिपूर्ण छ भने, शुक्र ग्रह करिब ८०० डिग्री फरेनहाइटभन्दा बढी तापक्रम र बाक्लो तेजाबी बादलले ढाकिएको उजाड पिण्ड हो। यसबाहेक अर्को मुख्य भिन्नता भनेको उपग्रहको उपस्थिति हो। पृथ्वीसँग ज्वारभाटा ल्याउने र अक्षलाई स्थिर राख्ने आफ्नै चन्द्रमा छ, तर शुक्र एक्लो छ। यसअघि वैज्ञानिक समुदायमा कि त शुक्रमा कहिल्यै चन्द्रमा नबनेको, कि त कुनै विशाल क्षुद्रग्रह आएर ठोक्किँदा चन्द्रमा पूर्ण रूपमा नष्ट भएको भन्ने दुईवटा सिद्धान्त प्रचलित थिए।

तर, प्रतिष्ठित विज्ञान पत्रिका ‘द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल’ (The Astrophysical Journal) मा हालै प्रकाशित शोधले ती पुराना मान्यतालाई खारेज गरिदिएको छ। अनुसन्धानकर्ता स्टिफन केनको नेतृत्वमा भएको अध्ययनअनुसार, शुक्र ग्रहमा चन्द्रमाको विनाश कुनै बाहिरी खगोलीय पिण्डको आक्रमणबाट नभई ग्रहकै आफ्नै गुरुत्वाकर्षण र सुस्त घूर्णन गतिको पासोमा परेर भएको हो।

यो प्रक्रियालाई बुझ्न पृथ्वी र यसको चन्द्रमाबीचको सम्बन्धलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। पृथ्वीले आफ्नो अक्षमा निकै तीव्र गति (२४ घण्टामा एक फन्को) मा परिक्रमा गर्छ। यही घूर्णनबाट उत्पन्न हुने ऊर्जा र ज्वारभाटाको बलका कारण पृथ्वीको चन्द्रमा हरेक वर्ष करिब ४ सेन्टिमिटर (१.६ इन्च) का दरले टाढा गइरहेको छ। यता, शुक्र ग्रहको गति भने बिल्कुल उल्टो र सुस्त छ। शुक्र ग्रहलाई आफ्नो धुरीमा एकपटक घुम्न पृथ्वीको २४३ दिन लाग्छ (जुन उसको २२५ दिनको एक वर्षभन्दा पनि लामो हो) र यो सौर्यमण्डलका अन्य ग्रहभन्दा उल्टो दिशा (घडीको सुई घुम्ने दिशा) मा घुम्छ।

सुस्त गतिकै कारण शुक्र ग्रहले आफ्नो चन्द्रमालाई बाहिरतिर धकेल्ने ऊर्जा पैदा गर्न सकेन। उल्टै, ग्रहको शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षणले चन्द्रमाको गतिलाई विस्तारै कम गर्दै लग्यो, जसका कारण चन्द्रमा घुमाउरो बाटो (Spiral Path) हुँदै भित्रभित्रै तानियो र अन्ततः ग्रहको सतहमा आएर बजारियो।

खगोलविद् केनले यो सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्न भौतिकशास्त्रका जटिल नियमहरूमा आधारित कम्प्युटर सिमुलेसनको सहायता लिएका थिए। उनले पृथ्वीको चन्द्रमाभन्दा आधादेखि लिएर १० गुणासम्म ठूला काल्पनिक चन्द्रमाहरूलाई शुक्रको कक्षमा राखेर सयौँ पटक परीक्षण गरेका थिए। अचम्मको कुरा, चन्द्रमाको आकार जत्रोसुकै भए पनि सिमुलेसनको नतिजा एउटै आयो— चन्द्रमा विस्तारै तानिएर शुक्र ग्रहमा गएर ठोक्कियो। चन्द्रमा जति ठूलो भयो, ग्रहले त्यसलाई त्यति नै छिटो भित्र तानेको अध्ययनले देखाएको छ।

यही भयानक ठक्करले शुक्र ग्रहको पूरै भौगर्भिक र वातावरणीय भाग्य बदलिदिएको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ। इतिहासको सुरुवाती चरणमा शुक्रमा पनि पृथ्वीजस्तै पानीका महासागरहरू र जीवन अनुकूल वातावरण हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ। तर, जब विशाल चन्द्रमा यसको सतहमा बजारियो, त्यसबाट अकल्पनीय मात्रामा ऊर्जा उत्पन्न भयो। त्यसले ग्रहको भित्री भागलाई यति धेरै ततायो कि महासागरहरू वाफिएर उडे, भयानक ज्वालामुखीहरू विस्फोट भए र वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको बाक्लो तह जम्मा भएर चरम ‘ग्रिनहाउस प्रभाव’ सुरु भयो।

यति ठूलो खगोलीय दुर्घटनाको भौतिक प्रमाण भने शुक्रको सतहमा सहजै फेला पार्न सकिँदैन। वैज्ञानिकहरूका अनुसार, करिब एक अर्ब वर्षअघि भएका व्यापक ज्वालामुखीय विस्फोटहरूले ग्रहको सतहलाई नयाँ लाभाले ढाकिदिएकाले पुराना खाडलहरू (Craters) मेटिइसकेका छन्। यद्यपि, नासा (NASA) र युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ESA) ले भविष्यमा पठाउने ‘भेरिटास’ (VERITAS) र ‘इन्भिजन’ (EnVision) जस्ता मिसनले ग्रहको गहिराइमा भूकम्पीय तरङ्गहरूको मापन गरेर त्यहाँ लुकेका चन्द्रमाका अवशेषहरू फेला पार्न सक्ने आशा गरिएको छ।

यो नयाँ खुलासाले ब्रह्माण्डका अन्य ताराहरूको परिक्रमा गरिरहेका बाह्य ग्रहहरू (Exoplanets) मा जीवनको सम्भावना खोजिरहेका अनुसन्धानकर्ताहरूलाई समेत नयाँ दृष्टिकोण दिएको छ। कुनै बाह्य ग्रह पृथ्वीजस्तै देखिए पनि यदि त्यसको घूर्णन गति सुस्त छ भने, त्यसले आफ्नो चन्द्रमा गुमाउने र अन्ततः शुक्र ग्रहकै जस्तो विनाशकारी बाटो समात्ने जोखिम उच्च रहन्छ। यसले पृथ्वीको तीव्र गति र चन्द्रमाको उपस्थितिलाई ब्रह्माण्डकै एक दुर्लभ, सन्तुलित र जीवनदायी संयोगका रूपमा स्थापित गरिदिएको छ।