छोटो र कार्यमूलक बन्दै प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमण : हवाईमार्ग र मल कारखाना मुख्य एजेन्डा
वि.सं.२०८३ मंसिर ३ बिहीवार ०७:५४
221
shares
shares

काठमाडौँ — प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको पहिलो औपचारिक विदेश भ्रमण आगामी मंसिर ६ र ७ गते दक्षिणी छिमेकी भारतबाट हुने तय भएको छ। विगतका प्रधानमन्त्रीहरूको जस्तो चार–पाँच दिन लामो र विभिन्न सहरहरू घुम्ने परम्परागत शैलीलाई तोड्दै प्रधानमन्त्री शाहको यो भ्रमण अत्यन्तै छोटो, चुस्त र ‘कार्यमूलक’ हुने कूटनीतिक स्रोतहरूले जनाएका छन्। नयाँदिल्लीमा मात्र केन्द्रित रहने यस दुईदिने भ्रमणमा भारतीय समकक्षी नरेन्द्र मोदीसँगको ‘वान-अन-वान’ (एक्लाएक्लै) वार्ता र केही ठोस आर्थिक तथा पूर्वाधारका एजेन्डाहरूलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।
भ्रमण तालिकाअनुसार प्रधानमन्त्री शाह मंसिर ६ गते दिउँसो नेपाल वायुसेवा निगमको नियमित उडानमार्फत नयाँदिल्ली प्रस्थान गर्नेछन्। दिल्ली विमानस्थलमा भारतीय मन्त्रीस्तरबाट स्वागत गरिएपछि सोही साँझ उनले भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकर, गृहमन्त्री अमित शाह र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभालसँग छुट्टाछुट्टै उच्चस्तरीय भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ। भोलिपल्ट मंसिर ७ गते बिहान राष्ट्रपति भवनमा ‘गार्ड अफ अनर’ ग्रहण र राजघाटमा महात्मा गान्धीको समाधिस्थलमा श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरेपछि हैदरावाद हाउसमा दुई समकक्षीबीच औपचारिक संवाद सुरु हुनेछ। हैदरावाद हाउसमा सुरुमा आधा घण्टा ‘वान प्लस फोर’ ढाँचामा गम्भीर कूटनीतिक छलफल र त्यसपछि ‘वान प्लस १४’ स्तरीय द्विपक्षीय वार्ता हुने तय भएको छ।
यसपटकको भ्रमणमा नेपालले मुख्यतया तीनवटा व्यावहारिक एजेन्डालाई केन्द्रमा राखेको छ। पहिलो, लामो समयदेखि अड्किएको हवाई प्रवेश मार्गको विस्तार; जसमा भैरहवा, नेपालगन्ज, महेन्द्रनगर र जनकपुरबाट थप हवाई रुट उपलब्ध गराउन तथा विशेषगरी महेन्द्रनगर र भैरहवाबाट कम उचाइमा उडान भर्ने अनुमति दिन भारतसँग ठोस सहमति खोजिनेछ। दोस्रो, आर्थिक प्याकेज र पूर्वाधार उद्घाटन; जसअन्तर्गत करिब २ अर्ब डलर बराबरको आर्थिक सहयोग प्याकेजको अपेक्षासहित अयोध्या–जनकपुर सिधा रेलमार्ग, काभ्रेको पनौतीस्थित प्रहरी एकेडेमी, दार्चुलाको पुल र भैरहवाको एकीकृत जाँच चौकी को संयुक्त उद्घाटन गर्ने तयारी छ। तेस्रो, नेपाली किसानको बर्सेनि दोहोरिने पीडा सम्बोधन गर्न रासायनिक मलको पुरानो सम्झौता नवीकरण गर्दै नेपालमै ‘ग्रिन युरिया’ (हरित प्रविधिमा आधारित मल कारखाना) स्थापनाका लागि लगानीको ढाँचामा छलफल गरिनेछ।
भारतीय पक्षले प्रविधि र विकासको अवलोकनका लागि बेङ्गलुरु वा अहमदाबाद भ्रमणको प्रस्ताव राखे पनि प्रधानमन्त्री शाहले राजधानीबाहिर नजाने निर्णय लिएका छन्। भ्रमणको अन्तिम दिन साँझ भारतीय राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुसँग शिष्टाचार भेट गरेर उनी स्वदेश फर्कनेछन्, भने संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा यसपटक प्रश्नोत्तर सत्र राखिएको छैन। कूटनीतिक जानकारहरूका अनुसार सीमा विवाद, व्यापार घाटा, सन् २०२० देखि रोकिएको गोर्खा भर्ती (अग्निपथ विवाद) र पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय आयोजनाजस्ता जटिल राजनीतिक तथा दीर्घकालीन मुद्दाहरूमा भने यस भ्रमणबाट तत्कालै ठुलो ‘ब्रेकथ्रु’ हुने सम्भावना न्यून छ।
कूटनीतिक विश्लेषण : तामझामभन्दा नतिजामुखी अभ्यास
प्रधानमन्त्री शाहको दिल्ली भ्रमणको रूपरेखालाई नियाल्दा नेपाली कूटनीतिमा एउटा नयाँ कार्यशैलीको प्रयोग हुन खोजेको देखिन्छ। विगतमा प्रधानमन्त्रीहरूको भारत भ्रमणमा जम्बो टोली लिएर जाने, धार्मिक तथा औद्योगिक सहरहरू घुम्ने र दर्जनौँ आश्वासनका पोका बोकेर फर्कने प्रवृत्ति हाबी थियो। तर, प्रान्तीय भ्रमणको प्रस्ताव अस्वीकार गर्दै एक दिनको दिल्ली बसाइमा मात्र सीमित रहनुले शाहको टोली ‘प्रोटोकल र तामझाम’ भन्दा ‘एजेन्डा र परिणाम’ मा केन्द्रित हुन चाहेको स्पष्ट संकेत गर्छ। विशेषगरी भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा आउन नसकिरहेको अवस्थामा महेन्द्रनगर र भैरहवाको हवाई रुटमा सहमति जुटाउन सके त्यसले मुलुकको पर्यटन र अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष राहत दिनेछ।
अर्कोतर्फ, सीमा विवाद र अग्निपथजस्ता संवेदनशील राजनीतिक मुद्दाहरूलाई थाती राखेर पूर्वाधार, हवाई सम्पर्क र मल कारखानाजस्ता ‘नन-कन्ट्रोभर्सियल’ (गैर-विवादास्पद) आर्थिक विषय रोज्नुलाई व्यावहारिक कूटनीतिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। पहिलो भेटमै जटिल राजनीतिक गाँठो फुकाउन खोज्दा सम्बन्धमा चिसोपना आउन सक्ने जोखिमलाई पन्छाउँदै पहिले विश्वासको वातावरण निर्माण गर्ने रणनीति अख्तियार गरिएको देखिन्छ। यद्यपि, संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा प्रश्नोत्तर सत्र नराखिनुले कतिपय विषयमा दुवै पक्ष अझै पूर्ण रूपमा खुल्न नचाहेको वा संवेदनशील प्रश्नहरू छल्न खोजेको अर्थ पनि लाग्न सक्छ। समग्रमा, यो भ्रमण भाषण र स्वागत सत्कारमा होइन, हैदरावाद हाउसको बन्द कोठामा हुने आधा घण्टाको ‘वान-अन-वान’ संवादले निकाल्ने ठोस नतिजामा मात्र सफल वा असफल मानिनेछ।

















