काठमाडौं — बाल्यकालमा खेलिने ‘साप–सिँढी’ र हालको सेयर बजार (नेप्से) बीच गहिरो मनोवैज्ञानिक समानता छ। साप–सिँढीमा पासा (डाइस) ले खेलाडीको भाग्य फैसला गर्छ भने पुँजी बजारमा लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, अनुशासन र जोखिम व्यवस्थापनले मुख्य भूमिका खेल्छ। सिँढी चढ्दाको उत्साह र सर्पको मुखमा पर्दाको निराशा दुवै ठाउँमा उस्तै देखिए पनि, सेयर बजार केवल भाग्यमा निर्भर हुने जुवाघर भने होइन। यो त पूर्ण रूपमा ज्ञान, धैर्यता र पुँजी संरक्षणको रणनैतिक खेल हो।

बजार बढ्दो क्रममा (बुल रन) हुँदा धेरै नयाँ लगानीकर्ता हौसिँदै बजारमा प्रवेश गर्छन्। बजार परिसूचक उकालो लाग्दै गर्दा उनीहरू कम्पनीको आधारभूत पक्ष (फन्डामेन्टल), प्राविधिक विश्लेषण (चार्ट) वा जोखिम व्यवस्थापनलाई बेवास्ता गर्दै साथीभाइको लहैलहै (फोमो) मा सेयर खरिद गर्छन्। सुरुवाती चरणमा बजार बढ्दा उनीहरूलाई नाफा पनि हुन्छ। केही दिनमै सेयर मूल्य बढेपछि उनीहरू आफूलाई ‘बजार विशेषज्ञ’ ठान्न थाल्छन् र अरूलाई समेत बिनाआधार सेयर किन्न सुझाव दिन हौसिन्छन्।

तर, बजारको असली परीक्षा त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब स्वाभाविक करेक्सन (मूल्य समायोजन) आउँछ। आफूले किनेको सेयर १० प्रतिशतले घट्दा ‘यो सामान्य करेक्सन मात्र हो’ भन्दै चित्त बुझाउने लगानीकर्ता थप ५ प्रतिशत घट्दा ‘अब बाउन्स ब्याक हुन्छ’ भन्ने झुटो आशमा बस्छन्। आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न नसक्ने मनोवैज्ञानिक कमजोरीका कारण उनीहरू घाटामा सेयर बेचेर बाहिरिन (स्टप लस गर्न) हिचकिचाउँछन्। अन्ततः उच्च मूल्यमा किनेको सेयर भारी गिरावटमा पुगेपछि मात्र उनीहरू सेयर बजारलाई ‘जुवाघर’ को संज्ञा दिँदै पलायन हुन्छन्। यहाँ दोष बजारको नभई लगानीकर्ताको गलत रणनीति र अपरिपक्व मनोविज्ञानको हुने गर्छ।

साप–सिँढीमा माथि पुगेपछि पनि बोर्डमा सर्पहरू बाटो ढुकेर बसेका हुन्छन् भन्ने तथ्य लगानीकर्ताले बिर्सनु हुँदैन। एक–दुईवटा कारोबार (ट्रेड) मा नाफा कमाएपछि धेरैले आफ्नो जोखिम बहन क्षमताभन्दा बाहिर गएर लगानी बढाउँछन्। सुरुमा थोरै पुँजी लगानी गरेकाहरू हौसिएर ठूलो रकम बजारमा खन्याउँछन्। महिनौं लगाएर सिँढी चढ्दै कमाएको नाफा, एउटा गलत निर्णयको सर्पले डस्दा केही दिनमै स्वाहा हुन पुग्छ। विश्लेषकहरूका अनुसार बजारमा डर र लोभभन्दा पनि ‘अति आत्मविश्वास’ (ओभरकन्फिडेन्स) सबैभन्दा खतरनाक सर्प हो, जसले लगानीकर्तालाई जोखिम देख्नै नसक्ने अन्धो बनाइदिन्छ।

कुनै पनि सफल लगानीकर्ता वा ट्रेडरले ‘कुन सेयर बढ्छ?’ वा ‘कहाँ किन्ने?’ भन्दा पनि ‘मेरो विश्लेषण गलत भएमा म कुन विन्दुमा बाहिरिन्छु?’ भन्ने पूर्वयोजना (एक्जिट स्ट्राटेजी) बनाएको हुन्छ। पुँजी बजारमा पैसा कमाउनुभन्दा अघि पुँजी बचाउन सिक्नु अपरिहार्य छ। सय अंकमा नपुगेसम्म साप-सिँढीको खेल सकिँदैन, त्यस्तै एउटा ‘बुल रन’ मा कमाएको नाफाले मात्र कोही सफल ट्रेडर बन्दैन। निरन्तर रूपमा आफ्नो पुँजीको सुरक्षा गर्दै वर्षौं टिक्न सक्नु र पुँजी वृद्धि गर्दै लैजानु नै बजारको वास्तविक सफलता हो।

त्यसैले, सेयर बजारमा सधैँ नाफा मात्र हुन्छ वा पासा फाल्दा सधैँ ‘छ’ नै आउँछ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ बजारले सर्पको मुखमा पनि पुर्‍याउन सक्छ। तर, सही जोखिम व्यवस्थापन, प्राविधिक विश्लेषण र कडा अनुशासन पालना गर्ने लगानीकर्ताले आफू कति तल झर्ने भन्ने कुराको नियन्त्रण आफैंले गर्न सक्छन्। बजारमा ती व्यक्तिहरू असली विजेता हुन्, जो कहिल्यै लड्दैनन् भन्दा पनि, लडेपछि आफ्नो पुँजी (क्यापिटल) बचाएर फेरि उठ्ने र अनुशासित भएर अगाडि बढ्ने क्षमता राख्छन्। बजार सधैँ अवसर बनेर आउँछ, तर पुँजी गुमाएपछि त्यो अवसर समात्ने क्षमता पनि सकिन्छ भन्ने हेक्का लगानीकर्ताले राख्नैपर्छ।