दसैँको आगमनसँगै सहरबजार र विदेशबाट गाउँ फर्किनेको लर्को छ। मान्यजनको हातबाट रातो टीका र जमरा थाप्दै आशीर्वाद लिन जन्मघर पुग्नेहरूको चहलपहल बढे पनि गाउँघरमा विगतको जस्तो चाडपर्वको उल्लास भने भेटिँदैन। चाडपर्वको यो उत्साहबीच एउटा ठूलो शून्यता छाएको छ, त्यो हो— दसैँको पर्याय मानिने ‘लिङ्गेपिङ’ र ‘रोटेपिङ’को अभाव। कुनै बेला दसैँ आउनुभन्दा हप्ता दिनअघि नै गाउँका चौतारा र चौरहरूमा देखिने पिङहरू विस्तारै लोप हुँदै गएपछि बडादसैँको मौलिक रौनक नै सङ्कटमा पर्न थालेको छ।

रोजगारीका सिलसिलामा भारतको ब्याङ्गलोर पुगेर चार वर्षपछि डडेलधुराको नवदुर्गा गाउँपालिका–३ स्थित आफ्नो जन्मथलो फर्किएका सुरेश विकलाई यसपटकको दसैँ निकै खल्लो लागिरहेको छ। वर्षौंपछि गाउँका साथीभाइसँग भेट त भयो, तर विगतमा जस्तो सँगै बसेर पिङ हाल्ने र खेल्ने माहोल नहुँदा उनी निराश छन्।

नेपाली समाजबाट यसरी मौलिक पिङ संस्कृति रातारात विस्थापित हुनुमा मुख्यतया चारवटा सामाजिक तथा प्राविधिक कारणहरू जिम्मेवार देखिन्छन्। पहिलो र सबैभन्दा बलियो कारण— प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रभाव हो। अहिलेका बालबालिका र युवाहरू चौतारामा पुगेर शारीरिक रूपमा पिङ खेल्नुभन्दा मोबाइलको स्क्रिनमा टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युब वा पब्जी जस्ता भर्चुअल दुनियाँमा रमाउन थालेका छन्। दोस्रो, बढ्दो सहरीकरणका कारण सार्वजनिक चौर र खुला ठाउँहरू मासिँदै जानु हो। वनजङ्गल संरक्षणमा भएको कडाइले पिङका लागि नभई नहुने बाँस र बाबियो जस्ता प्राकृतिक स्रोतको सहज उपलब्धता पनि घटेको छ।

यसबाहेक, तेस्रो र सबैभन्दा गम्भीर कारण युवा जनशक्तिको पलायन हो। रोजगारी र अध्ययनका लागि अधिकांश युवा खाडी, मलेसिया, भारत, युरोप वा अमेरिका पुगेका छन्। गाउँमा ज्येष्ठ नागरिक र बालबालिका मात्रै बाँकी रहँदा गह्रौँ बाँसका लिङ्गा उठाएर पिङ हाल्न सक्ने शारीरिक रूपमा सक्षम जनशक्तिको चरम अभाव छ। चौथो कारणमा मनोरञ्जनका आधुनिक विकल्पहरूको विस्तारलाई लिन सकिन्छ। विगतमा मनोरञ्जनको एकमात्र माध्यम पिङ र गाउँले भेला हुने गर्थ्यो भने अहिले सिनेमा हल, रेस्टुरेन्ट, क्लब र टेलिभिजन जस्ता सहज विकल्पहरूले पिङप्रतिको आकर्षण घटाएका छन्।

नेपाली समाजमा दसैँमा पिङ खेल्नु केवल मनोरञ्जन मात्र नभई गहिरो धार्मिक र सांस्कृतिक मान्यतासँग जोडिएको विषय हो। विजयादशमी वा नवमीका दिन एक पटक भए पनि पिङ खेलेर ‘धर्ती छाड्नुपर्छ’ भन्ने पौराणिक जनविश्वास छ। यसो गर्दा वर्षभरिका पाप पखालिने र शरीरमा नयाँ ऊर्जा सञ्चार हुने मान्यता रहिआएको छ। यसका साथै, पिङले धनी–गरिब वा जातजातिको विभेद भुलेर सिङ्गो समाजलाई एउटै डोरीमा बाँध्ने र सामाजिक एकता कायम गर्ने महत्त्वपूर्ण काम गर्थ्यो।

विकास र आधुनिकताको नाममा आफ्ना मौलिक पहिचान र संस्कृतिहरू बिर्सिँदै जानु कुनै पनि जीवन्त समाजका लागि सुखद सङ्केत होइन। पिङ संस्कृति हराउनु भनेको एउटा खेल बन्द हुनु मात्र नभई हाम्रा चाडपर्वहरूबाट आत्मीयता, भाइचारा र सामूहिक एकता हराउँदै जानु हो। यसको संरक्षणमा अब स्थानीय सरकार, युवा क्लब र सांस्कृतिक संघ–संस्थाहरूले नै अग्रसरता लिनुपर्ने बेला आएको छ। वडास्तरबाटै बजेट विनियोजन गरेर भए पनि सार्वजनिक स्थलहरूमा परम्परागत लिङ्गे र रोटेपिङ हाल्ने अभियान चलाउनु जरुरी छ। अभिभावकले पनि आफ्ना बालबालिकालाई मोबाइलको साँघुरो घेराबाट बाहिर निकालेर आफ्नै माटो र परम्परासँग जोड्न सके मात्र हाम्रा दसैँ–तिहारहरू केवल निधारमा रातो टीका लगाउने औपचारिक कर्मकाण्डमा सीमित हुनबाट जोगिनेछन्।