जापान भ्रमणबाट फर्केको २ महिना नपुग्दै युरोप भ्रमणको अवसर आयो । हुन त, युरोपका धेरैदेशहरु घुमेको मात्रै एक वर्ष पुगेको छ । अघिल्लो पटक युरोप जादा नर्वे, स्वेडेन, डेनमार्क, नेदरल्याण्डस्, जर्मनी, फ्रान्स, लक्जम्वर्ग, बेल्जियम लगायतका देशहरु घुमेको थिएँ । अघिल्लो भ्रमणको विशेष चाहिँ लक्जम्बर्ग बनेको थियो । यसपाली भने अफिसबाट आधिकारिक प्रतिनिधि नै बनेर विश्व एआई सम्मेलनमा सहभागी हुन नेदरल्याण्डस् पुगेँ ।

युरोप पुगिसकेपछि आधा दर्शज देश घुम्नु सामान्य नै हो । यसपाली भने म स्वीटजरल्याण्ड, अष्ट्रियातिर जाने सोच बनाए । यी दुबै देश मेरा लागि नयाँ थिएँ । नजिकै पुगेर पनि म स्वीटजरल्याण्ड पुग्न पाएको थिइनँ । फेरी धर्तीको स्वर्ग भन्ने गरेको सुनेकाले पनि यो देश एक पटक जानै पर्छ भन्ने थियो । सोचे पछि पुग्छ । नेदरल्याण्डसको कार्यक्रम सकेर बेल्जियमतिर लागियो । एक रात २ दिन बेल्जियम बसेर जर्मनीलाई ट्रान्जिट बनाउदै स्वीटजरल्याण्डको जुरिच पुगियो । जुरिच पुग्दासम्म लिक्टेनस्टाइन भन्ने देश मेरो नोटिसमै थिएन । जुरिच पुगेपछि एक्कासी लिक्टेनस्टाइन जाने प्लान बन्यो । हामी रेल चढेर त्यतातिर लाग्यौँ ।

करिब २ घण्टा स्पीड रेल र केहीबेर बस चढेपछि हामी लिक्टेनस्टाइनको राजधानी भाडुज नजिकै पुग्यौँ । दुुई देशको सीमाना देखे पछि राजधानीसम्म पुुग्नका लागि भने हामीले उबर हायर गर्यौ । केहीबेरमै हामी लिक्टेनस्टाइनको राजधानी भाडुज पुग्यौँ । राजधानी पनि साह्रै सानो सहर । माथि डाँडामा राजदरवार । केहीबेर यो देश घुमेर हामी जुरिच फर्कियौँ । यो देश घुमेपछि मनमा केही कुरा खेलिरहे । यो देश कस्तो होला ? यति सानो देश कसरी धनी भयो होला ? यी सबैकुराहरु विभिन्न माध्यमबाट खोजेर यो आलेख तयार पार्दैछुु ।

नेपालको अर्थतन्त्रबारे चर्चा गर्दा हाम्रो ध्यान प्रायः प्राकृतिक स्रोत, जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, रेमिट्यान्स र विकासका सम्भावनातर्फ जान्छ । हामीसँग हिमाल छन्, विश्वकै अग्लो शिखर सगरमाथा छ, अपार जलस्रोत छ र प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक विविधता छ । तर, यी सम्भावनाको तुलनामा आर्थिक उपलब्धि अपेक्षाकृत कमजोर छ ।

यही प्रश्न मनमा बोकेर युरोपको एउटा सानो देश लिक्टेनस्टाइनलाई हेर्ने हो भने धेरै कुरा सोच्न बाध्य भइन्छ । भूगोलका हिसाबले सानो, जनसंख्याका हिसाबले सीमित र अन्तर्राष्ट्रिय नक्सामा खोज्नुपर्ने यो देशको आर्थिक सामथ्र्य भने निकै ठूलो छ । त्यहाँ पुग्दा मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ—यति सानो देशले कसरी यति बलियो अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सक्यो ? नेपालसँग तुलना गर्दा यो प्रश्न अझ सान्दर्भिक हुन्छ ।

नेपालभन्दा झन्डै एक हजार गुणा सानो

लिक्टेनस्टाइन पश्चिमी युरोपमा स्विट्जरल्यान्ड र अस्ट्रियाको बीचमा अवस्थित एउटा सानो भूपरिवेष्टित देश हो । यसको क्षेत्रफल करिब १६० वर्ग किलोमिटर छ । सन् २०२५ को तथ्यांकअनुसार त्यहाँको जनसंख्या करिब ४१ हजार थियो ।

नेपालको क्षेत्रफल भने १ लाख ४७ हजार ५१६ वर्ग किलोमिटर छ । जनसंख्या पनि तीन करोडको हाराहारीमा छ । अर्थात्, क्षेत्रफलका आधारमा नेपाल लिक्टेनस्टाइनभन्दा करिब ९२२ गुणा ठूलो छ । जनसंख्याका आधारमा त यी दुई देशबीचको अन्तर अझ धेरै छ ।

तर आर्थिक उपलब्धिका सूचक हेर्दा तुलना रोचक बन्छ । विश्व बैंकका अनुसार लिक्टेनस्टाइनको सन् २०२४ को कुल गार्हस्थ्य उत्पादन प्रतिव्यक्ति करिब २ लाख २० हजार अमेरिकी डलर थियो । नेपालको सन् २०२५ को प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब १ हजार ५६ अमेरिकी डलर थियो ।

यी तथ्यांक फरक वर्षका भएकाले यसलाई एउटै वर्षको प्रत्यक्ष तुलना मान्न मिल्दैन । तर यसले दुई देशबीचको प्रतिव्यक्ति आर्थिक उत्पादनको विशाल अन्तर भने देखाउँछ । प्रश्न भूगोल ठूलो वा सानो हुनुको मात्रै होइन, उपलब्ध स्रोत र अवसरलाई कति प्रभावकारी रूपमा आर्थिक उत्पादनमा बदल्न सकिन्छ भन्ने हो ।

उद्योग र सेवामा जोड

नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि, सेवा, उद्योग, पर्यटन र रेमिट्यान्सको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ । तर उत्पादनमूलक उद्योगको विस्तार, निर्यात वृद्धि र पर्याप्त रोजगारी सिर्जना अझै चुनौतीका रूपमा छन् । लिक्टेनस्टाइनको आर्थिक संरचना भने फरक छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय तथ्यांकअनुसार सन् २०२५ मा त्यहाँको कुल मूल्य अभिवृद्धिमा उद्योग क्षेत्रको योगदान करिब ४२ प्रतिशत र सेवा क्षेत्रको योगदान करिब ५८ प्रतिशत थियो । कृषिको योगदान भने एक प्रतिशतभन्दा निकै कम थियो ।

यसले लिक्टेनस्टाइनको समृद्धि केवल बैंकिङ वा वित्तीय सेवामा आधारित छैन भन्ने देखाउँछ । उच्च मूल्यका औद्योगिक उत्पादन, विशेषीकृत उत्पादन प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने कम्पनी र वित्तीय सेवाले त्यहाँको अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाएका छन् ।

नेपालका लागि पनि यो महत्त्वपूर्ण पाठ हो । नेपालले कृषि क्षेत्रलाई आधुनिकीकरण गर्दै औद्योगिक उत्पादन, प्रशोधन, प्रविधि र निर्यातमुखी व्यवसायलाई प्राथमिकता दिन सके अर्थतन्त्रमा थप मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ ।

हामीले कच्चा पदार्थ बेच्ने वा विदेशबाट तयारी वस्तु आयात गर्ने अर्थतन्त्रबाट क्रमशः आफ्नै देशमा उत्पादन गर्ने अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्न आवश्यक छ ।

बैंकिङ र वित्तीय सेवाबाट विश्व बजारसम्म

लिक्टेनस्टाइनलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउने महत्त्वपूर्ण क्षेत्रमध्ये वित्तीय सेवा पनि एक हो । अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबार, सम्पत्ति व्यवस्थापन, बैंकिङ र बीमाजस्ता सेवाले त्यहाँको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन् । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार वित्तीय क्षेत्रले देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा उल्लेखनीय योगदान दिन्छ ।

तर यसको अर्थ लिक्टेनस्टाइनको समृद्धिको सम्पूर्ण आधार बैंकिङ मात्रै हो भन्ने होइन । त्यहाँको औद्योगिक क्षेत्र पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाको भूमिका भने मुख्यतः निक्षेप संकलन, कर्जा प्रवाह, भुक्तानी प्रणाली र वित्तीय पहुँच विस्तारमा देखिन्छ ।

यी सेवा आवश्यक छन्, तर बैंकमा पैसा जम्मा हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन । त्यो पैसा उत्पादनमूलक उद्योग, कृषि, पर्यटन, प्रविधि, साना तथा मझौला उद्यम र रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा परिचालित हुनुपर्छ । नेपालले वित्तीय क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रको उत्पादनशील क्षेत्रसँग अझ प्रभावकारी रूपमा जोड्न सके आर्थिक विकासलाई गति दिन सक्छ ।

अर्को रोचक तथ्य : कामदारभन्दा रोजगारी बढी

लिक्टेनस्टाइनको अर्थतन्त्रबारे जान्नुपर्ने एउटा रोचक पक्ष यसको श्रम बजार हो । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको सन् २०२५ को प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२२ मा त्यहाँको रोजगारीमा संलग्न व्यक्तिमध्ये करिब ५७ प्रतिशत सीमापार आवतजावत गर्ने कामदार थिए । अर्थात्, ती कामदार लिक्टेनस्टाइनमा काम गर्न छिमेकी देशबाट आउँथे । सन् २०२५ मा पनि कुल रोजगारीमा यस्तो कामदारको हिस्सा करिब ५८ प्रतिशत थियो ।

यो तथ्य आफैँमा असाधारण छ । सानो जनसंख्या भएको देशले आफ्नो श्रमशक्तिको सीमितताबीच पनि छिमेकी देशका दक्ष तथा अन्य कामदारलाई रोजगारी दिएर उद्योग र सेवाक्षेत्र विस्तार गर्न सकेको छ ।

नेपालको अवस्था भने फरक छ । रोजगारीको खोजीमा ठूलो संख्यामा नेपाली युवा विदेश जान्छन् । उनीहरूले पठाएको रेमिट्यान्सले नेपाली परिवारको जीवनस्तर र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई ठूलो सहयोग पुर्‍याएको छ । तर यहीँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—नेपालले आफ्नै देशमा पर्याप्त उत्पादनमूलक रोजगारी सिर्जना गर्न किन सकिरहेको छैन ?

रेमिट्यान्स अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि दीर्घकालीन समृद्धिका लागि देशभित्रै प्रतिस्पर्धी उद्योग, सीपयुक्त जनशक्ति र पर्याप्त रोजगारी आवश्यक हुन्छ । लिक्टेनस्टाइनको अनुभवले देशको आर्थिक आकारभन्दा पनि उपलब्ध जनशक्तिलाई उत्पादनसँग जोड्ने क्षमता महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ ।

सानो देश, तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बलियो उपस्थिति

लिक्टेनस्टाइनको अर्को विशेषता यसको अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्ध हो । देश सानो भए पनि यसको अर्थतन्त्र छिमेकी स्विट्जरल्यान्ड र युरोपेली बजारसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । त्यहाँका उद्योग र कम्पनीले अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई लक्षित गरेर उत्पादन तथा सेवा प्रदान गर्छन् ।

नेपालले पनि आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई केवल चुनौतीका रूपमा हेर्नु हुँदैन । भारत र चीनजस्ता विशाल बजारको बीचमा रहेको नेपालका लागि सीमापार व्यापार, पर्यटन, जलविद्युत् निर्यात, सूचना प्रविधि र विशेषीकृत उत्पादनका अवसर छन् ।

तर सम्भावना हुनु र त्यसलाई उपलब्धिमा बदल्नु फरक कुरा हो । त्यसका लागि भरपर्दो पूर्वाधार, स्पष्ट औद्योगिक नीति, लगानीमैत्री वातावरण, दक्ष जनशक्ति, प्रभावकारी प्रशासन र स्थिर व्यावसायिक वातावरण आवश्यक हुन्छ ।

नेपालले आफ्ना उत्पादनको गुणस्तर बढाएर क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सके सानो बजारको सीमाबाट बाहिर निस्कन सक्छ ।

नेपालले लिक्टेनस्टाइनबाट के सिक्ने ?

लिक्टेनस्टाइनको आर्थिक मोडेल नेपालमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न सम्भव छैन । दुवै देशको जनसंख्या, भूगोल, प्राकृतिक स्रोत, ऐतिहासिक विकासक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्ध फरक छन् । तर यसका केही आधारभूत पाठ नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छन् ।

पहिलो, उत्पादनलाई प्राथमिकता । आयातमा निर्भरता घटाउँदै कृषि, उद्योग र प्रविधिमा आधारित उत्पादन बढाउनुपर्छ । दोस्रो, उच्च मूल्य सिर्जना । कच्चा पदार्थ वा सामान्य श्रममा मात्र सीमित नभई सीप, प्रविधि र ज्ञानमा आधारित वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्नुपर्छ ।

तेस्रो, वित्तीय स्रोतको उत्पादनमूलक उपयोग । बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट परिचालित पुँजीले उद्यम, रोजगारी र निर्यात बढाउन सहयोग गर्नुपर्छ । चौथो, दक्ष जनशक्ति । शिक्षा र सीप विकासलाई बजारको आवश्यकता तथा उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ ।

पाँचौँ, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग सम्बन्ध । नेपाली उत्पादन र सेवाले विदेशी बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । छैटौँ, नीतिगत निरन्तरता । उद्योग र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा स्थिरता तथा प्रशासनिक प्रक्रियामा सहजता आवश्यक हुन्छ ।

यी सबै काम एकैपटक सम्भव नहुन सक्छन् । तर स्पष्ट प्राथमिकता, दीर्घकालीन योजना र प्रभावकारी कार्यान्वयनले आर्थिक रूपान्तरणको आधार तयार गर्न सक्छ ।

लिक्टेनस्टाइनसँग नेपालले तुलना गर्नुपर्ने कुरा त्यहाँको प्रतिव्यक्ति आय मात्रै होइन, त्यो आय सिर्जना गर्ने आर्थिक संरचना, उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्ध र उपलब्ध जनशक्तिको उपयोग पनि हो ।

एउटा सानो देशले सीमित भूगोलभित्र आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ भने नेपालले पनि आफ्ना सम्भावनालाई उत्पादन र समृद्धिसँग जोड्ने बाटो खोज्न सक्छ । अन्ततः देश ठूलो भएर मात्रै समृद्ध हुँदैन । सानो भएर मात्रै कमजोर पनि हुँदैन ।

समृद्धिको वास्तविक मापन भूगोलको आकारमा होइन, नागरिकले पाउने अवसर, अर्थतन्त्रले सिर्जना गर्ने मूल्य र राज्यले आफ्ना सम्भावनालाई उपलब्धिमा बदल्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ ।