नेपालको पूँजी बजारमा पछिल्लो समय देखिएको असामान्य उतारचढावको पृष्ठभूमिमा ठूलो स्तरको ‘इनसाइडर ट्रेडिङ’ र कृत्रिम कारोबारको जालो सञ्चालन भएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ। नेपाल धितोपत्र बोर्डद्वारा तयार पारिएको अनुसन्धान प्रतिवेदनले केही व्यवसायी तथा संस्थाहरूको मिलेमतोमा तीन अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको संगठित चलखेल भएको संकेत गरेको छ।

प्रतिवेदनअनुसार दीपक भट्टको नेतृत्वमा सञ्चालित समूहले विभिन्न कम्पनीहरूलाई प्रयोग गर्दै सेयर बजारमा योजनाबद्ध रूपमा कृत्रिम माग सिर्जना गरेको देखिएको छ। उनीहरूसँगै भृकुटी स्टक ब्रोकिङ कम्पनीका कार्यकारी प्रमुख संदिप चाचान, रोहित गुप्ता, शेखर गोल्छा, सुलभ अग्रवाल, सुभी अग्रवाल, ऋषिराज मोर र राजबहादुर शाहलगायत व्यक्तिहरू संलग्न रहेको उल्लेख गरिएको छ। समूहले आफ्नो प्रभावमा रहेका कम्पनीहरूबीच मिलेमतोमा सेयर खरिद–बिक्री गरी मूल्य वृद्धि गराउने रणनीति अपनाएको देखिन्छ।

अनुसन्धानले देखाएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको ‘उधारो कारोबार’ हो। प्रतिवेदन अनुसार दीपक भट्टले कुनै अग्रिम रकम वा कोल्याट्रल नदिई अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको सेयर खरिद गरेको उल्लेख छ। भृकुटी स्टक ब्रोकिङमार्फत गरिएको उक्त कारोबारमा अन्य लगानीकर्ताको रकम प्रयोग गरी राफसाफ गरिएको र अझै अर्बौँ रुपैयाँ तिर्न बाँकी रहेको तथ्यसमेत उजागर भएको छ।

समूहले अपनाएको रणनीति निकै जटिल र योजनाबद्ध देखिन्छ। उनीहरूले आफ्नै लगानी रहेका कम्पनीहरूबीच सेयर ओसारपसार गर्दै कृत्रिम कारोबार सिर्जना गरेका थिए। एक कम्पनीबाट न्यून मूल्यमा सेयर खरिद गर्ने र अर्को आफ्नै नियन्त्रणमा रहेको कम्पनीमार्फत उच्च मूल्यमा खरिद गराउने अभ्यासले बजारमा झुटो माग देखाएर मूल्य बढाउने काम भएको प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।

विशेषगरी बीमा र पुनर्बीमा क्षेत्रका कम्पनीहरू यस चलखेलमा प्रयोग भएको देखिन्छ। हिमालयन रिइन्स्योरेन्स, नेपाल रिइन्स्योरेन्स, एनएलजी इन्स्योरेन्स, विभिन्न माइक्रो लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीहरू तथा लगानी व्यवस्थापनसम्बन्धी संस्थाहरूलाई माध्यम बनाएर मूल्यमा अस्वाभाविक वृद्धि गराइएको उल्लेख छ। कतिपय अवस्थामा ऋणपत्र (डेब्ट इन्स्ट्रुमेन्ट) समेत प्रयोग गरी मूल्य हेरफेर गरिएको देखिन्छ।

प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार नेपाल रिइन्स्योरेन्स कम्पनीको सेयर मूल्य कृत्रिम रूपमा उल्लेखनीय रूपमा बढाइएको थियो। बिना वास्तविक लेनदेन सेयर किनबेच भएको देखाएर बजारमा उच्च मागको भ्रम सिर्जना गरिएको र त्यसैको आधारमा मूल्य वृद्धि गराइएको विश्लेषण गरिएको छ। त्यस्तै, एनएलजी इन्स्योरेन्समा पनि समान प्रकृतिको गतिविधि देखिएको छ, जहाँ विभिन्न सम्बद्ध संस्था मिलेर मूल्य उचाल्ने प्रयास गरिएको थियो।

प्राविधिक विश्लेषणले यो प्रकरणलाई थप गम्भीर बनाएको छ। अनुसन्धान क्रममा संलग्न विभिन्न कम्पनीहरूको अनलाइन कारोबार खाता एउटै आइपी एड्रेसबाट सञ्चालन भएको भेटिएको छ। यसले कारोबारहरू स्वतन्त्र नभई एउटै केन्द्रबाट योजनाबद्ध रूपमा सञ्चालन गरिएको स्पष्ट संकेत गरेको प्रतिवेदनले जनाएको छ।

भट्ट र चाचानलाई यस योजनाको मुख्य संयोजकका रूपमा औंल्याइएको छ। चाचानले ब्रोकिङ संस्थाको प्रमुख भएर नियमविपरीत सुविधा उपलब्ध गराएको तथा भट्टले आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका कम्पनीहरू प्रयोग गरेर व्यक्तिगत लाभ लिएको निष्कर्ष निकालिएको छ। अन्य संलग्न व्यक्तिहरूले पनि अग्रिम रकम बिना कारोबार गर्ने, मूल्य वृद्धि गराउन सहयोग गर्ने र बजारलाई भ्रममा पार्ने कार्यमा भूमिका खेलेको उल्लेख छ।

प्रतिवेदनले यस प्रकरणमा संलग्न सबै व्यक्तिहरू र संस्थामाथि थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको औंल्याउँदै विषयलाई प्रहरी प्रधान कार्यालयमा पठाउन उपयुक्त हुने सुझाव दिएको छ। साथै, यस घटनाले नेपालको पूँजी बजारमा पारदर्शिता, नियमन र जोखिम व्यवस्थापनका सवालहरू गम्भीर रूपमा उठाएको छ।

यो प्रकरण सार्वजनिक भएपछि सर्वसाधारण लगानीकर्तामा चिन्ता बढेको छ। बजारमा देखिने मूल्य उतारचढावको वास्तविक आधार र कृत्रिम प्रभावबीच फरक छुट्याउन कठिन हुने अवस्था सिर्जना हुँदा लगानीकर्ताको विश्वास कमजोर बन्ने जोखिम देखिएको विश्लेषकहरू बताउँछन्। यस्तो अवस्थामा नियामक निकायले कडा कदम चाल्दै बजारलाई पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउनुपर्ने आवश्यकता अझै तीव्र रूपमा महसुस गरिएको छ।