कम्पनीले बोनस सेयर दिँदा लगानीकर्ताको हातमा सेयरको संख्या बढ्छ, तर कुल लगानीको मूल्य (टोटल भ्यालु) भने उस्तै रहन्छ । कारण सरल छ — सेयर संख्या बढेबराबर प्रति सेयर मूल्य घटाएर समायोजन (एडजस्ट) गरिन्छ । धेरै लगानीकर्ताले बोनसलाई ‘थपिएको नाफा’ ठान्ने गरे पनि वास्तवमा यो सम्पत्तिको पुनर्वितरण मात्र हो ।

बोनस सेयर भनेको कम्पनीले आफ्नो नाफाबाट लगानीकर्तालाई निःशुल्क रूपमा थप सेयर दिने प्रक्रिया हो । यसले तपाईंको सेयर संख्या बढाउँछ, तर तपाईंले लगाएको कुल रकमको मूल्य उही रहन्छ ।

मूल्य समायोजन किन गरिन्छ भन्ने पनि बुझ्न जरुरी छ । बोनस वितरणपछि सेयर संख्या बढ्छ; यदि पुरानै प्रति सेयर मूल्य कायम राखियो भने कम्पनीको कुल बजार मूल्य (मार्केट क्यापिटलाइजेसन) अस्वाभाविक रूपमा बढेको देखिन्छ — जबकि कम्पनीको वास्तविक मूल्यमा कुनै परिवर्तन भएको हुँदैन । त्यही अस्वाभाविक वृद्धि नदेखियोस् र वास्तविक मूल्य प्रतिबिम्बित होस् भनेर प्रति सेयर मूल्य घटाइन्छ ।

उदाहरणले यो प्रस्ट हुन्छ । मानौं, कुनै कम्पनीको प्रति सेयर मूल्य रु. १०० छ र तपाईंसँग १,००० कित्ता सेयर छन् — अर्थात् कुल लगानी रु. १ लाख । कम्पनीले ५० प्रतिशत बोनस सेयर दियो भने तपाईंको सेयर संख्या १,००० बाट १,५०० कित्ता पुग्छ । प्रति सेयर मूल्य भने १०० लाई १.५ ले भाग गर्दा रु. ६६.६७ मा झर्छ । अब हिसाब गर्दा ६६.६७ लाई १,५०० ले गुणा गर्दा फेरि करिब रु. १ लाख नै हुन्छ — अर्थात् सेयर संख्या बढे पनि तपाईंको सम्पत्ति उही रह्यो ।

यसलाई बुझ्ने सजिलो तरिका हो — एउटै केकलाई धेरै टुक्रामा काट्नु । टुक्रा बढ्छन्, तर केक उही हो । बोनस सेयरले पनि कम्पनीको स्वामित्वमा तपाईंको हिस्सा बढाउँदैन; तपाईं उही कम्पनीको उही अनुपातको मालिक रहनुहुन्छ, केवल सेयरको संख्या मात्र बढ्छ ।

त्यसो भए कम्पनीहरूले बोनस किन दिन्छन् त ? बजारका जानकारहरूका अनुसार सञ्चित नाफालाई पुँजीकरण गर्न, बजारमा सेयरको तरलता बढाउन र नगद बाहिर नपठाई लगानीकर्तालाई प्रतिफल दिएको सन्देश दिन कम्पनीले बोनस घोषणा गर्छन् । तर ‘कुल मूल्य उस्तै रहन्छ’ भन्ने हिसाब बजार-भावना र करअघिको हो भन्ने पनि बिर्सनु हुँदैन — मूल्य समायोजन बुक क्लोजपछि स्वतः हुन्छ भने त्यसपछि सेयरको भाउ बजारको माग र आपूर्तिअनुसार घटबढ हुन्छ, र बोनस सेयरमा प्रचलित कानुनअनुसार कर पनि लाग्न सक्छ ।

बोनस सेयरपछि सेयर संख्या बढ्छ, प्रति सेयर मूल्य घट्छ, तर कुल लगानीको मूल्य उस्तै रहन्छ । त्यसैले बोनसलाई आफैंमा कमाइ ठानेर होइन, यसको गणित बुझेर लगानी निर्णय गर्नु लगानीकर्ताका लागि बुद्धिमानी हुन्छ ।

(यो विवरण सामान्य जानकारीका लागि हो; लगानी निर्णयअघि आ-आफ्नो अध्ययन आवश्यक छ ।)