काठमाडौं — नेप्से परिसूचक झर्न थाल्यो वा हप्तौंसम्म एकै ठाउँमा अड्कियो भने धेरै लगानीकर्ताको मन खिन्न हुन्छ । ‘नेप्से नबढी कमाइ हुँदैन’ भन्ने बुझाइ बजारमा गहिरो गरी बसेको छ । तर लामो अनुभव बटुलेका कारोबारीहरू यही बुझाइलाई अधुरो ठान्छन् । उनीहरूका भनाइमा खराबी इन्डेक्समा होइन, इन्डेक्सलाई मात्र हेरेर पूरै बजार ठम्याउने बानीमा छ ।

नेप्सेमा अहिले तीन सयभन्दा बढी कम्पनीका सेयर सूचीकृत छन्, र यी सबै कहिल्यै एकैसाथ एउटै दिशामा हिँड्दैनन् । इन्डेक्स त समग्र बजारको औसत तस्बिर मात्र हो — यसले प्रत्येक समूह वा कम्पनीको छुट्टै चाल देखाउँदैन । त्यसैले परिसूचक ओरालो लाग्दालाग्दै पनि होटल, वित्त, जलविद्युत् वा उत्पादनमूलकमध्ये कुनै समूहको कारोबार तातिरहेको हुन सक्छ ।

बजार साइडवेज, अर्थात् एकै घेरामा घुमिरहेको बेला पनि पैसा रोकिँदैन; यो एउटा समूहबाट अर्कोमा सरिरहन्छ । आज बैंकिङमा सुस्ती देखिए भोलि जलविद्युत्को माग उक्लन सक्छ, होटल थाकेका बेला उत्पादनमूलक कम्पनी जाग्न सक्छन् । समूह फेरिने यही प्रक्रिया — सेक्टर रोटेसन — बजारको स्वाभाविक चरित्र हो । अनुभवीहरू भन्छन्, अवसर कहिल्यै सकिँदैन, बस् त्यसको ठेगाना बदलिन्छ ।

ठूला र पेसेवर लगानीकर्ताले बजार नियाल्ने नजर सर्वसाधारणको भन्दा निकै भिन्न हुन्छ । ‘बिग मनी’ ले इन्डेक्सको दैनिक हलचललाई खासै टेर्दैन । बरु ‘स्मार्ट मनी’ ले सेयरको संरचना, कारोबार परिमाण र तरलताको बहाव नाप्छ । कुन सेयरमा ठूलो परिमाणमा किनबेच भइरहेको छ, पैसा कुन कुनाबाट कुन कुनातिर बग्दै छ — पेसेवरको आँखा यिनै सूक्ष्म संकेतमा अडिन्छ ।

प्राविधिक विश्लेषणको एक धार बजारलाई पूर्ण अनियमित मान्दैन; यसका अनुसार मूल्य एउटा संरचित चक्रमा घुम्छ । सुरुमा ठूला कारोबारीले लामो समय चुपचाप सेयर थुपार्छन्, जसलाई सञ्चय (एकुमुलेसन) भनिन्छ । त्यसपछि छोटो अवधिको उतारचढाव देखाएर साना लगानीकर्तालाई अलमल्याउने वा डर देखाउने चरण आउँछ । अन्त्यमा तीव्र चाल आउँछ, जहाँ मूल्य ठूलो परिमाणमा उक्लन्छ वा झर्छ । यो ढाँचा विश्वभर चर्चित वाइकोफ सिद्धान्त र ‘स्मार्ट मनी कन्सेप्ट’ सँग मिल्दोजुल्दो छ ।

यो दृष्टिकोणको सार के हो भने धेरै लगानीकर्ता इन्डेक्सकै पछिपछि दौडेर अवसर गुमाइरहेका छन् । तीस–चालिस थान सेयर बोकेर इन्डेक्स हरियो हुने प्रतीक्षामा बस्ने रणनीतिले प्रायः मनग्ये प्रतिफल दिँदैन, किनकि त्यहाँ कुन सेयरमा साँच्चै चाल आउँदै छ भन्ने छनोट र अध्ययन हुँदैन । यसको ठीक उल्टो, बजारको बनोट बुझ्ने कारोबारीले इन्डेक्स झरेकै बेला पनि सक्रिय समूह छानेर प्रतिफल खोज्न सक्छन् ।

तर यो विश्लेषणलाई ‘जुनसुकै हालतमा कमाइ हुने सूत्र’ ठान्नु भने खतरनाक हुन्छ । संरचना, परिमाण र तरलता पढ्न वर्षौंको अनुभव, अनुशासन र कडा जोखिम व्यवस्थापन चाहिन्छ । विभिन्न अध्ययनले अल्पकालीन कारोबारमा होमिने अधिकांश खुद्रा लगानीकर्ताले नाफाभन्दा घाटा बेहोर्ने देखाएका छन् । यहाँ प्रयोग गरिएको ‘मेनिपुलेसन’ शब्दले मूल्य–व्यवहारको प्राविधिक अवधारणालाई जनाउँछ; साँचो अर्थमा बजार हडप्ने वा भ्रामक सूचना छरेर मूल्य बिगार्ने काम भने कानुनले दण्डनीय बनाएको छ । त्यसैले यस्ता ढाँचालाई आँखा चिम्म गरेर पछ्याउनुभन्दा आफ्नो अध्ययन, क्षमता र जोखिम थेग्ने हैसियत जाँचेर मात्र पाइला चाल्नु बुद्धिमानी हो ।

अन्ततः, नेप्से इन्डेक्स कुनै ‘स्क्याम’ होइन — यो त बजारको समग्र तापक्रम नाप्ने औजार मात्र हो । अड्चन इन्डेक्समा नभई त्यसलाई मात्र हेरेर लगानीको निर्णय गर्ने साँघुरो बुझाइमा छ । बजार भनेको इन्डेक्सको अंकमात्र नभई अवसरको निरन्तर प्रवाह हो । सेयरको संरचना, परिमाण र तरलताको गति बुझ्नेका लागि बजार बढोस्, घटोस् वा एकै ठाउँमा घुमोस्, अवसर कुनै न कुनै रूपमा खुला रहन्छ । तर त्यो अवसर भुनाउन ज्ञान, धैर्य र अनुशासन अपरिहार्य छन् ।