काठमाडौं — नेपालमा डिम्याट खाताको संख्या ८० लाख नाघेको छ। पुँजी बजारमा सर्वसाधारणको पहुँच तीव्र रूपमा विस्तार भएको देखिए पनि यो संख्या नै वास्तविक वा सक्रिय लगानीकर्ताको संख्या भने होइन।

सीडीएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड (सीडीएससी) का अनुसार डिम्याट खाताको संख्या ८० लाख ९ हजारभन्दा बढी पुगेको छ। मेरोसेयर प्रयोगकर्ताको संख्या करिब ५१ लाख ४८ हजार छ भने ट्रेड म्यानेजमेन्ट सिस्टम (टीएमएस) खाता करिब ३४ लाख ५० हजार पुगेका छन्।

यी तीनवटै तथ्यांकबीचको अन्तरले नेपालको पुँजी बजारको वास्तविक अवस्था फरक रहेको देखाउँछ। डिम्याट खाता खोल्नेको संख्या धेरै भए पनि नियमित रूपमा डिजिटल माध्यमबाट लगानी गर्ने तथा दोस्रो बजारमा कारोबार गर्नेको संख्या त्यसको तुलनामा निकै कम छ।

कुल डिम्याट खाताको तुलनामा मेरोसेयर प्रयोगकर्ताको संख्या करिब ६४ प्रतिशत छ। टीएमएस खाताको संख्या भने कुल डिम्याट खाताको करिब ४३ प्रतिशत मात्रै हो।

यसको अर्थ डिम्याट खाताको तुलनामा टीएमएस खाता करिब ४५ लाख ६० हजार कम छन्। यसले धेरै व्यक्तिले डिम्याट खाता खोले पनि दोस्रो बजारमा नियमित कारोबारका लागि आवश्यक प्रणालीसम्म नपुगेको देखाउँछ।

८० लाख खाता भनेको ८० लाख लगानीकर्ता होइन

डिम्याट खाताको कुल संख्यामा एउटै व्यक्तिले सञ्चालन गरेका एकभन्दा बढी खाता पनि समावेश छन्।

सीडीएससीका अनुसार ५ लाख ६२ हजारभन्दा बढी लगानीकर्ताले दुई वा सोभन्दा बढी डिम्याट खाता सञ्चालन गरिरहेका छन्। हालको व्यवस्थाअनुसार एक व्यक्तिले सामान्यतया बढीमा दुईवटा डिम्याट खाता राख्न पाउँछ।

यदि यी सबै ५ लाख ६२ हजार व्यक्तिसँग दुईवटा मात्रै खाता रहेको मान्ने हो भने पनि कुल खातामध्ये कम्तीमा ५ लाख ६२ हजार खाता एउटै व्यक्तिको दोस्रो खाता हुन्।

त्यसैले वास्तविक व्यक्तिगत लगानीकर्ताको संख्या ८० लाखभन्दा कम छ। केही व्यक्तिले दुईभन्दा बढी खाता सञ्चालन गरेको अवस्था भए वास्तविक संख्या अझै कम हुन सक्छ।

यसमा निष्क्रिय खाता पनि समावेश हुन्छन्। केही खाता नवीकरण शुल्क नतिरेका कारण निष्क्रिय छन् भने केही खोलिएपछि प्रयोगमै नआएका छन्।

त्यस्तै, खाताधनीको मृत्यु भइसकेपछि पनि औपचारिक रूपमा बन्द नभएका खाताले समेत कुल संख्या बढाइरहेका छन्।

त्यसैले बजारको वास्तविक विस्तार मापन गर्न कुल डिम्याट खाताभन्दा सक्रिय र अद्वितीय लगानीकर्ताको संख्या बढी महत्वपूर्ण देखिन्छ।

आठ वर्षमा छ गुणाभन्दा बढी विस्तार

यी सीमाका बाबजुद डिम्याट खाताको विस्तार भने उल्लेखनीय छ।

२०७५ सालमा नेपालमा करिब १२ लाख ९६ हजार डिम्याट खाता थिए। अहिले यो संख्या ८० लाख नाघेको छ।

यसअनुसार करिब आठ वर्षमा डिम्याट खाताको संख्या ६ गुणाभन्दा बढी बढेको छ। प्रतिशतमा हेर्दा यो वृद्धि ५ सय प्रतिशतभन्दा धेरै हो।

यसरी तीव्र रूपमा खाता बढ्नुमा बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत सहज खाता खोल्ने व्यवस्था, डिजिटल प्रणालीको विकास र आईपीओप्रतिको आकर्षण मुख्य कारण बनेका छन्।

कोरोना महामारीको समयमा यो वृद्धि अझ तीव्र भएको थियो।

आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा मात्रै २० लाख १५ हजारभन्दा बढी नयाँ डिम्याट खाता खुलेका थिए। त्यसको अर्को वर्ष २०७८/७९ मा थप १५ लाख ४३ हजारभन्दा बढी खाता खुले।

यी दुई वर्षमै ३५ लाखभन्दा बढी नयाँ खाता थपिनुले महामारीपछि पुँजी बजारमा डिजिटल पहुँच कति तीव्र रूपमा विस्तार भयो भन्ने देखाउँछ।

आईपीओले लगानीकर्ता तान्यो

डिम्याट खाताको ठूलो हिस्सा दोस्रो बजारमा सक्रिय कारोबार गर्नुभन्दा आईपीओ आवेदनका लागि खोलिएको देखिन्छ।

मेरोसेयरमार्फत अनलाइनबाटै आईपीओ आवेदन दिन सकिने भएपछि सर्वसाधारणलाई पुँजी बजारमा प्रवेश गर्न सजिलो भएको हो।

यसअघि बैंक तथा वित्तीय संस्था पुगेर आवेदन दिनुपर्ने अवस्थाबाट डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण भएपछि सामान्य बचतकर्तासमेत आईपीओतर्फ आकर्षित भए।

अहिले धेरै आईपीओमा २० लाख वा सोभन्दा बढी आवेदन पर्ने गरेका छन्।

तर यो संख्या पनि कुल डिम्याट खाताको करिब एक चौथाइ मात्र हो। यसले डिम्याट खाता भएका सबै व्यक्ति नियमित रूपमा आईपीओमा समेत सहभागी नहुने देखाउँछ।

टीएमएस खाताले देखायो वास्तविक अन्तर

दोस्रो बजारको अवस्था हेर्दा डिम्याट खाता र सक्रिय कारोबारबीचको अन्तर अझ स्पष्ट हुन्छ।

हाल करिब ३४ लाख ५० हजार टीएमएस खाता छन्, जबकि डिम्याट खाता ८० लाखभन्दा बढी छन्।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, प्रत्येक १०० डिम्याट खातामध्ये करिब ४३ वटासँग मात्रै टीएमएस खाता छ।

तर टीएमएस खाता हुनु पनि नियमित कारोबार गर्ने प्रमाण होइन। खाता खोलेर कारोबार नगर्ने लगानीकर्ता पनि छन्।

त्यसैले वास्तवमै नियमित रूपमा दोस्रो बजारमा सेयर किनबेच गर्ने लगानीकर्ताको संख्या ३४ लाख ५० हजारभन्दा पनि कम हुन सक्छ।

यसले नेपालको पुँजी बजारमा सेयर स्वामित्वको पहुँच तीव्र रूपमा बढे पनि नियमित कारोबार गर्ने संस्कार सोही अनुपातमा विकास नभएको संकेत गर्छ।

किन धेरै लगानीकर्ता आईपीओमै सीमित छन्?

यसको एउटा मुख्य कारण आईपीओ आवेदनको सहजता हो।

मेरोसेयरमार्फत आईपीओ आवेदन दिन धेरै बजार ज्ञान आवश्यक पर्दैन। लगानीकर्ताले आवेदन दिएपछि सेयर पर्छ कि पर्दैन भन्ने नतिजा कुर्नुपर्छ।

तर दोस्रो बजारमा कारोबार गर्न फरक किसिमको ज्ञान आवश्यक हुन्छ।

कम्पनीको वित्तीय अवस्था, नाफा, मूल्य, जोखिम, बजारको उतारचढाव तथा खरिद–बिक्रीको समय बुझ्नुपर्ने भएकाले दोस्रो बजारमा प्रवेश गर्न नयाँ लगानीकर्तालाई कठिन हुन सक्छ।

त्यसका लागि ब्रोकर खाता र टीएमएस पनि छुट्टै खोल्नुपर्ने हुन्छ।

पछिल्लो समय धेरै ब्रोकर कम्पनीले अनलाइन केवाईसी र डिजिटल खाता खोल्ने सेवा दिएका छन्। तर दोस्रो बजारमा सक्रिय हुन प्रविधिभन्दा पनि वित्तीय ज्ञान र आत्मविश्वास ठूलो चुनौती देखिन्छ।

खाता संख्या मात्रै बजार विकासको सूचक होइन

डिम्याट खाताको तीव्र वृद्धि नेपालको पुँजी बजारका लागि सकारात्मक संकेत हो। यसले सेयर स्वामित्व सीमित समूहबाट बाहिर निस्केर सर्वसाधारणसम्म पुगेको देखाउँछ।

डिजिटल प्रणालीले भौगोलिक दूरी पनि घटाएको छ। काठमाडौं वा ठूला शहरमा नबस्ने व्यक्तिले समेत सहज रूपमा डिम्याट खाता खोल्न र आईपीओ आवेदन दिन सक्ने भएका छन्।

तर अब बजारको विकासलाई केवल कति खाता खुले भन्ने आधारमा मापन गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

बजारको वास्तविक विस्तारका लागि सक्रिय लगानीकर्ता, वित्तीय साक्षरता, ब्रोकर सेवामा सहज पहुँच, लगानीकर्ता संरक्षण र दोस्रो बजारप्रतिको विश्वास महत्वपूर्ण हुन्छ।

नियामक निकायले भविष्यमा कुल खाता संख्यासँगै वास्तविक व्यक्तिगत लगानीकर्ता, सक्रिय डिम्याट खाता, सक्रिय मेरोसेयर प्रयोगकर्ता र नियमित दोस्रो बजार कारोबारीको तथ्यांक छुट्टै सार्वजनिक गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखिएको छ।

८० लाख डिम्याट खाता पुग्नु नेपालको पुँजी बजारका लागि ठूलो उपलब्धि हो।

तर यही तथ्यांकले अर्को वास्तविकता पनि देखाउँछ—पुँजी बजारमा खाता खोल्ने संख्या तीव्र रूपमा बढे पनि ती खातालाई सक्रिय, सचेत र दीर्घकालीन लगानीमा रूपान्तरण गर्न अझै धेरै काम बाँकी छ।

अबको चुनौती नयाँ खाता खोल्नु मात्र होइन, ती खाताधनीलाई वास्तविक र सक्रिय लगानीकर्तामा रूपान्तरण गर्नु हो।