नेपालको विद्युत् उत्पादनमा जलविद्युत्को उच्च निर्भरता घटाउँदै ऊर्जा स्रोत विविधीकरण गर्ने प्रयासस्वरूप निजी क्षेत्रले विभिन्न जिल्लामा १७०.५ मेगावाट क्षमताका १० सौर्य विद्युत् आयोजना अघि बढाएको छ। उद्योग विभागमा दर्ता भएका यी आयोजनामा कुल १२ अर्ब ६४ करोड ९ लाख रुपैयाँभन्दा बढी लगानी प्रस्ताव गरिएको छ।

प्रस्तावित आयोजना बाँके, कपिलवस्तु, धनुषा, सुनसरी, महोत्तरी, सर्लाही, नवलपरासी (बर्दघाट–सुस्तापूर्व), सिराहा र मोरङलगायत जिल्लामा निर्माण हुनेछन्। अधिकांश आयोजना तराई तथा भित्री मधेसका घाम बढी लाग्ने र विद्युत् प्रसारण संरचनासँग तुलनात्मक रूपमा सहज पहुँच भएका क्षेत्रमा केन्द्रित छन्।

नेपालको विद्युत् प्रणालीमा हाल नदीको बहावमा आधारित जलविद्युत् आयोजनाको हिस्सा ठूलो छ। वर्षायाममा यस्ता आयोजनाबाट पर्याप्त विद्युत् उत्पादन हुने भए पनि हिउँदमा नदीको बहाव घटेसँगै उत्पादन पनि कम हुन्छ। यही अवधिमा दिउँसो सौर्य विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने भएकाले सौर्य ऊर्जा जलविद्युत्को पूरक स्रोतका रूपमा उपयोगी हुने ऊर्जा क्षेत्रका जानकारहरूको धारणा छ।

दिनको समयमा सौर्य आयोजनाबाट उत्पादित विद्युत् राष्ट्रिय प्रणालीमा आपूर्ति गर्न सकिए जलाशययुक्त तथा अर्धजलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजनाको पानी बढी माग हुने समयमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ। यसले विशेषगरी सुक्खायामको विद्युत् व्यवस्थापन र पिक आवरको माग धान्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

प्रस्तावित आयोजनामध्ये तीनवटा ३०–३० मेगावाट क्षमताका छन्। यी तीन आयोजनाबाट मात्रै ९० मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने योजना छ।

बाँकेको बैजनाथ गाउँपालिका–७ मा सोल पावर लिमिटेडले ३० मेगावाट क्षमताको ‘न्यू नेपालगञ्ज’ सौर्य आयोजना निर्माण गर्ने प्रस्ताव गरेको छ। आयोजनाको अनुमानित लागत २ अर्ब ९ करोड ४२ लाख रुपैयाँ छ। उद्योग विभागमा पेस गरिएको विवरणअनुसार आयोजना सञ्चालनमा आएपछि १९ जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाउनेछन्।

कपिलवस्तुको शिवराज नगरपालिका–८ मा प्राइम पावर लिमिटेडले अर्को ३० मेगावाट क्षमताको सौर्य आयोजना अघि बढाएको छ। यसका लागि १ अर्ब ८२ करोड ६९ लाख रुपैयाँ लगानी प्रस्ताव गरिएको छ। आयोजनाले २० जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी उपलब्ध गराउने विवरण पेस गरेको छ।

त्यस्तै, धनुषाको मिथिला नगरपालिका–८ मा इन्टीग्रेटेड इनर्जी एन्ड इन्डस्ट्रियल इन्टरप्राइजेजले ३० मेगावाट क्षमताको सौर्य आयोजना बनाउने तयारी गरेको छ। आयोजनामा १ अर्ब ८२ करोड ५४ लाख रुपैयाँ लगानी प्रस्ताव गरिएको छ भने १७ जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिने लक्ष्य राखिएको छ।

२० मेगावाट क्षमताका दुई आयोजना सुनसरी र महोत्तरीमा प्रस्ताव गरिएका छन्।

सुनसरीको बर्जु गाउँपालिका–४ मा पशुपति इनर्जी प्रालिले २० मेगावाट क्षमताको सौर्य आयोजना निर्माण गर्न १ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ लगानी प्रस्ताव गरेको छ। आयोजनाबाट २० जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिने योजना छ।

महोत्तरीको बर्दिबास नगरपालिका–६ मा टेरा सोल इनर्जी कम्पनी लिमिटेडले २० मेगावाट क्षमताको आयोजना अघि बढाएको छ। यसको अनुमानित लगानी १ अर्ब ४२ करोड २७ लाख रुपैयाँ छ। रोजगारीका हिसाबले प्रस्तावित १० आयोजनामध्ये यस आयोजनाले सबैभन्दा बढी ४० जनालाई प्रत्यक्ष काम दिने उल्लेख गरिएको छ।

सर्लाहीको लालबन्दी नगरपालिकामा भने दुई छुट्टाछुट्टै १० मेगावाट क्षमताका आयोजना बन्ने भएका छन्। लालबन्दीमा हेलियो स्पार्क इनर्जी प्रालिले ५८ करोड १७ लाख रुपैयाँ लगानीमा १० मेगावाट क्षमताको आयोजना बनाउने प्रस्ताव गरेको छ। यसबाट ३० जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाउने विवरण छ।

सोही क्षेत्रमा मिथिला सोलार इनर्जीले पनि १० मेगावाट क्षमताको अर्को आयोजना अघि बढाएको छ। उक्त आयोजनामा १ अर्ब ३० करोड ७४ लाख रुपैयाँ लगानी प्रस्ताव गरिएको छ भने ११ जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिने लक्ष्य राखिएको छ।

नवलपरासी (बर्दघाट–सुस्तापूर्व) को गैँडाकोट नगरपालिका–१३ मा कालिका सन लाइट पावर प्रालिले १० मेगावाट क्षमताको सौर्य आयोजना निर्माण गर्ने तयारी गरेको छ। आयोजनाको लागत ७० करोड १ लाख २२ हजार रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ। यसबाट २७ जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाउनेछन्।

सिराहाको लहान नगरपालिका–२० मा हेलियो स्पार्क इनर्जी प्रालिले अर्को १० मेगावाट क्षमताको सौर्य आयोजना प्रस्ताव गरेको छ। ५८ करोड २३ लाख ४० हजार रुपैयाँ लगानी रहने उक्त आयोजनाले ३० जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिने उल्लेख छ।

मोरङको विराटनगर महानगरपालिका–३ मा कुशल प्रोजेक्ट्स नेपाल प्रालिले ९.५ मेगावाट क्षमताको आयोजना अघि बढाएको छ। आयोजनाका लागि ७० करोड १ लाख रुपैयाँ लगानी प्रस्ताव गरिएको छ। यसबाट २७ जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाउनेछन्।

यी सबै आयोजना सञ्चालनमा आए उद्योग विभागमा पेस गरिएका विवरणअनुसार प्रत्यक्ष रूपमा २४१ जनाले रोजगारी पाउनेछन्। निर्माण अवधिमा सिर्जना हुने अस्थायी रोजगारी, ढुवानी, स्थानीय सेवा, जग्गा भाडा तथा अन्य व्यावसायिक गतिविधिको प्रभाव भने यो संख्याभन्दा ठूलो हुन सक्ने देखिन्छ।

सौर्य विद्युत्को विस्तारलाई नेपालको ऊर्जा सुरक्षाका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। सुक्खायाममा जलविद्युत् उत्पादन घट्ने समयमा दिउँसोको विद्युत् माग सौर्य आयोजनाबाट आंशिक रूपमा धान्न सकिए भारतबाट हुने विद्युत् आयातमाथिको निर्भरता कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।

यद्यपि सौर्य विद्युत् उत्पादन मौसम र दिनको समयसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुने भएकाले यसले एक्लै विद्युत् आपूर्तिको सबै समस्या समाधान गर्दैन। सौर्य आयोजनाको प्रभावकारी उपयोगका लागि पर्याप्त प्रसारण क्षमता, ग्रिड व्यवस्थापन, जलाशययुक्त आयोजना, ऊर्जा भण्डारण प्रणाली र माग व्यवस्थापनसमेत आवश्यक हुन्छ।

नेपालका लागि सौर्य र जलविद्युत्लाई  छ। दिउँसो सौर्य विद्युत् प्रयोग गर्दै जलविद्युत् उत्पादनलाई बढी माग हुने साँझ तथा रातिको समयमा व्यवस्थापन गर्न सके समग्र विद्युत् प्रणाली थप लचिलो बन्न सक्छ।

नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन बढ्दा जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउन र कार्बन उत्सर्जन न्यूनीकरणमा पनि सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी यातायात, उद्योग र घरायसी ऊर्जाको विद्युतीकरणसँगै स्वच्छ विद्युत्को माग बढ्ने भएकाले सौर्य ऊर्जाको भूमिका आगामी वर्षमा अझ बढ्न सक्ने देखिन्छ।

१० आयोजनामा प्रस्तावित १२ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको लगानीले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको चासो जलविद्युत्बाट सौर्य ऊर्जातर्फ पनि विस्तार हुँदै गएको संकेत गरेको छ। तर यी आयोजना निर्धारित समयमा निर्माण सम्पन्न हुने, प्रसारण प्रणालीमा सहज रूपमा जोडिने र व्यावसायिक उत्पादन सुरु गर्ने विषयले मात्रै प्रस्तावित लगानीको वास्तविक प्रभाव निर्धारण गर्नेछ।

जलविद्युत्को ठूलो सम्भावना रहेको नेपालमा सौर्य विद्युत्को विस्तारले ऊर्जा मिश्रणलाई थप सन्तुलित बनाउन सक्छ। विशेषगरी हिउँदको विद्युत् अभाव कम गर्न जल, सौर्य तथा ऊर्जा भण्डारण प्रणालीलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्न सके नेपालको ऊर्जा सुरक्षा थप मजबुत हुने देखिन्छ।