काठमाडौं — बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता र पछिल्लो एक दशककै न्यून स्तर आसपासको कर्जाको ब्याजदर भए पनि निजी क्षेत्रबाट ऋणको माग अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन। यस्तो अवस्थामा समेत गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा वाणिज्य बैंकहरूको खुद नाफा उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

सञ्चालनमा रहेका २० वाणिज्य बैंकले सार्वजनिक गरेको अपरिष्कृत वित्तीय विवरणअनुसार गत आर्थिक वर्ष उनीहरूले कुल ६९ अर्ब ८६ करोड ६० लाख रुपैयाँ खुद नाफा कमाएका छन्। अघिल्लो आर्थिक वर्ष यस्तो नाफा ५२ अर्ब ८१ करोड ७५ लाख रुपैयाँ थियो। यस आधारमा एक वर्षमै वाणिज्य बैंकहरूको नाफा १७ अर्ब ४ करोड ८५ लाख रुपैयाँ अर्थात् ३२.२७ प्रतिशतले बढेको देखिन्छ।

बैंकहरूको नाफामा आएको वृद्धिलाई भने कर्जा विस्तारसँग मात्रै जोडेर हेर्न मिल्दैन। पछिल्लो समय बैंकमा निक्षेप बढिरहेको छ, ब्याजदर घटेको छ र लगानीयोग्य स्रोत पर्याप्त छ। तर निजी क्षेत्रबाट नयाँ कर्जाको माग कमजोर हुँदा बैंकिङ प्रणालीमा रहेको रकम उत्पादनशील क्षेत्रमा सोचेअनुसार परिचालन हुन सकेको छैन।

गत आर्थिक वर्ष खुद नाफाको आकारका आधारमा नबिल बैंक पहिलो स्थानमा छ। नबिलले ७ अर्ब ९० करोड ५७ लाख ९६ हजार रुपैयाँ खुद नाफा कमाएको छ, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा ३३.४९ प्रतिशत बढी हो।

कुमारी बैंकले ७ अर्ब ३८ करोड ७९ लाख ९७ हजार रुपैयाँ खुद नाफा कमाउँदै दोस्रो स्थान लिएको छ। ग्लोबल आइएमई बैंकको नाफा ६ अर्ब २२ करोड ७१ लाख रुपैयाँ र एभरेस्ट बैंकको ५ अर्ब ६ करोड ९९ लाख रुपैयाँ पुगेको छ।

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकले ४ अर्ब ५५ करोड ६८ लाख रुपैयाँ नाफा कमाएको छ भने नेपाल बैंकको खुद नाफा ४ अर्ब ५० करोड १ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। प्राइम कमर्सियल बैंकले ४ अर्ब ११ करोड २५ लाख, एनएमबी बैंकले ४ अर्ब १ करोड ३६ लाख र सानिमा बैंकले ३ अर्ब ५५ करोड १ लाख रुपैयाँ खुद नाफा गरेका छन्।

नाफाको रकमभन्दा वृद्धिदर हेर्दा भने केही बैंकको सुधार असाधारण देखिएको छ। हिमालयन बैंकको खुद नाफा अघिल्लो वर्षको १२ करोड ९७ लाख रुपैयाँबाट बढेर १ अर्ब ८५ करोड ३ लाख ८५ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। यस आधारमा बैंकको नाफा १ हजार ४१.१६ प्रतिशतले बढेको देखिन्छ।

कुमारी बैंकको नाफा पनि एक वर्षमा ३०५.९५ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्ष १ अर्ब ८१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ खुद नाफा गरेको बैंकले गत वर्ष ७ अर्ब ३८ करोड ७९ लाख ९७ हजार रुपैयाँ नाफा गरेको हो।

तर हिमालयन र कुमारी बैंकको उच्च वृद्धिदरलाई उनीहरूको अघिल्लो वर्षको कम नाफाको आधारसँग समेत तुलना गरेर हेर्नुपर्ने हुन्छ। आधार रकम अत्यन्त कम हुँदा सामान्य अंकको सुधारले समेत प्रतिशतमा ठूलो वृद्धि देखाउन सक्छ।

२० वाणिज्य बैंकमध्ये १४ वटाको नाफा बढेको छ। चार बैंकको नाफा घटेको छ। एउटा बैंक घाटामा गएको छ भने अघिल्लो वर्ष नोक्सानीमा रहेको एनआईसी एशिया बैंक पुनः नाफामा फर्किएको छ।

सिटिजन्स बैंकको खुद नाफा ६३.०५ प्रतिशतले बढेर २ अर्ब ९ करोड ८६ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको नाफा ६०.६८ प्रतिशत, नेपाल बैंकको ४६.२० प्रतिशत, एनएमबी बैंकको ४०.६० प्रतिशत र सानिमा बैंकको ३८ प्रतिशतले बढेको छ।

त्यसैगरी प्राइम कमर्सियल बैंकको नाफा २८.४८ प्रतिशत र ग्लोबल आइएमई बैंकको २२.६७ प्रतिशतले बढेको छ। नेपाल एसबीआई, माछापुच्छ्रे, एभरेस्ट र सिद्धार्थ बैंकले पनि अघिल्लो वर्षको तुलनामा नाफा बढाएका छन्, तर उनीहरूको वृद्धिदर तुलनात्मक रूपमा कम छ।

नाफा घट्ने बैंकमध्ये नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकको खुद नाफा ३६.५८ प्रतिशतले घटेको छ। कृषि विकास बैंकको नाफा २९.५१ प्रतिशत, लक्ष्मी सनराइज बैंकको २३.२६ प्रतिशत र स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक नेपालको ५.३८ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ।

प्रभु बैंक भने गत आर्थिक वर्ष घाटामा गएको छ। अघिल्लो वर्ष ८७ करोड २३ लाख रुपैयाँ खुद नाफा गरेको बैंकले गत आर्थिक वर्ष २४ करोड १२ लाख रुपैयाँ खुद घाटा व्यहोरेको छ।

एनआईसी एशिया बैंकको वित्तीय परिणाममा भने सुधार देखिएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्ष घाटामा रहेको बैंकले गत वर्ष १ अर्ब ८१ करोड ७७ लाख रुपैयाँ खुद नाफा गरेको छ।

एनआईसी एशियाको नतिजामा आएको परिवर्तन कर्जा असुली, खराब कर्जाको व्यवस्थापन, प्रावधान तथा सञ्चालन आम्दानीमा भएको सुधारसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यद्यपि बैंकहरूले सार्वजनिक गरेका अपरिष्कृत विवरणकै आधारमा नाफाको मुख्य स्रोतबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। त्यसका लागि लेखापरीक्षित वित्तीय विवरण र वार्षिक प्रतिवेदन आवश्यक पर्छ।

गत वर्षको बैंकिङ नतिजामा देखिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष खुद ब्याज आम्दानी र खुद नाफाबीचको फरक प्रवृत्ति हो। ब्याजदर निरन्तर ओरालो लाग्दा केही बैंकको खुद ब्याज आम्दानी घटेको भए पनि खुद नाफा भने उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

नेपाल बैंकको अवस्था यसको उदाहरण हो। बैंकको खुद ब्याज आम्दानी अघिल्लो वर्षको १० अर्ब १३ करोड ९२ लाख रुपैयाँबाट घटेर गत वर्ष १० अर्ब ३ करोड ३० लाख रुपैयाँमा सीमित भएको छ। खुद ब्याज आम्दानी १.०४ प्रतिशतले घट्दा पनि बैंकको खुद नाफा भने ४६.२० प्रतिशतले बढेको छ।

यसले बैंकहरूको नाफा बढ्नुमा नयाँ कर्जा विस्तारबाहेक अन्य पक्षको समेत भूमिका रहेको संकेत गर्छ। पुराना कर्जाको असुलीमा सुधार, खराब कर्जाबापत गर्नुपर्ने प्रावधानमा कमी, सञ्चालन खर्च नियन्त्रण र गैरब्याज आम्दानीमा आएको परिवर्तनले पनि खुद नाफामा प्रभाव पार्न सक्छ।

बैंकिङ प्रणालीमा अहिले लगानीयोग्य रकम पर्याप्त छ। निक्षेप निरन्तर बढिरहेको छ भने कर्जाको ब्याजदर पनि घटेको छ। वाणिज्य बैंकहरूको औसत आधार दर करिब ४.९ प्रतिशत आसपास झरेको छ। केही बैंकले ६ प्रतिशतभन्दा कम ब्याजदरका कर्जा योजना समेत सार्वजनिक गरेका छन्।

तर सस्तो ब्याजदरका बाबजुद निजी क्षेत्रबाट कर्जाको माग अपेक्षित रूपमा बढेको छैन। यसले हाल बैंकिङ प्रणालीको प्रमुख समस्या तरलताको कमीभन्दा पनि लगानीको माग र व्यवसायीको विश्वास कमजोर हुनु रहेको देखाउँछ।

उद्योग तथा व्यवसाय क्षेत्रमा नयाँ लगानी गर्न निजी क्षेत्र अझै सतर्क देखिएको छ। बजारमा वस्तु तथा सेवाको माग अपेक्षित रूपमा बढ्न नसक्नु, लगानीको प्रतिफलबारे अनिश्चितता, नीतिगत अस्थिरता र व्यवसाय सञ्चालनमा रहेका विभिन्न अवरोधका कारण व्यवसायी नयाँ ऋण लिन हिचकिचाइरहेका छन्।

निक्षेप र कर्जाको वृद्धिबीचको अन्तर बढ्दा बैंकहरूले अतिरिक्त स्रोत सरकारी ऋणपत्र, राष्ट्र बैंकका उपकरण तथा अन्य वित्तीय साधनमा परिचालन गर्न सक्छन्। यस्तो लगानीले बैंकलाई आम्दानी दिन्छ, तर त्यसको वास्तविक अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभाव निजी क्षेत्रतर्फ जाने कर्जाको जस्तो प्रत्यक्ष हुँदैन।

बैंकबाट उद्योग, व्यापार, कृषि, निर्माण तथा अन्य उत्पादनशील क्षेत्रमा जाने कर्जाले लगानी, रोजगारी र आर्थिक गतिविधिमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउँछ। सरकारी ऋणपत्र वा अन्य वित्तीय उपकरणमा केन्द्रित लगानीले भने बैंकको आम्दानी बढाउन सक्ने भए पनि निजी क्षेत्रको उत्पादन क्षमता विस्तारमा त्यसको प्रभाव सीमित हुन्छ।

त्यसैले बैंकको नाफा बढेको तथ्यलाई अर्थतन्त्रमा कर्जा प्रवाह पनि समान अनुपातमा बढेको रूपमा बुझ्न मिल्दैन।

पछिल्ला वर्ष बैंकिङ क्षेत्रका लागि खराब कर्जा अर्को प्रमुख चुनौती बनेको थियो। पुराना कर्जाको असुलीमा सुधार भएमा बैंकले सम्भावित कर्जा नोक्सानीका लागि छुट्याउनुपर्ने प्रावधान घटाउन सक्छ। प्रावधानको रकम घट्दा खुद नाफा बढ्न सक्छ।

तर यस्तो सुधार कति दिगो हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै बाँकी छ। व्यवसायको नगद प्रवाहमा वास्तविक सुधार आएर ऋणीले नियमित किस्ता तिर्न थालेको अवस्थामा मात्रै खराब कर्जामा आएको कमीलाई दिगो मान्न सकिन्छ। अस्थायी असुली सुधार वा प्रावधानमा आएको कमीका कारण नाफा बढेको हो भने आगामी वर्ष त्यही दरमा नाफा वृद्धि कायम नहुन सक्छ।

बैंकहरूको खुद नाफा बढेसँगै लगानीकर्ताको ध्यान अब लाभांशतर्फ जानेछ। तर खुद नाफा र शेयरधनीलाई वितरण गर्न मिल्ने नाफा फरक विषय हुन्।

बैंकहरूले कमाएको सम्पूर्ण खुद नाफा लाभांशका रूपमा वितरण गर्न पाउँदैनन्। नियामकीय प्रावधान, सञ्चित नोक्सानी, कर्जा नोक्सानी व्यवस्था, जगेडा तथा पुँजी पर्याप्ततासम्बन्धी आवश्यकताले वितरणयोग्य नाफा निर्धारण गर्छ।

त्यसैले वाणिज्य बैंकहरूले कमाएको ६९ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी खुद नाफालाई सोही अनुपातमा लाभांश बाँड्न उपलब्ध रकमका रूपमा लिन मिल्दैन। विशेषगरी नाफा उच्च दरले बढेका बैंकमा वितरणयोग्य नाफा र नाफा वृद्धिको वास्तविक स्रोत लगानीकर्ताका लागि महत्वपूर्ण हुनेछ।

गत आर्थिक वर्षको वित्तीय नतिजाले बैंकिङ क्षेत्रको नाफामा सुधार आएको देखाए पनि वास्तविक अर्थतन्त्रमा कर्जा विस्तारको गति भने अझै चुनौतीपूर्ण रहेको संकेत गरेको छ।

अबको मुख्य प्रश्न बैंकहरूले कति नाफा कमाए भन्ने मात्र होइन, उपलब्ध वित्तीय स्रोतको कति हिस्सा उत्पादनशील क्षेत्रमा परिचालन भयो भन्ने हो। ब्याजदर घटेर न्यून तहमा पुग्दा पनि कर्जाको माग कमजोर रहनुले निजी क्षेत्रको लगानी विश्वास पुनःस्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

चालु आर्थिक वर्षमा बैंकहरूका लागि कर्जा विस्तारसँगै कर्जाको गुणस्तर कायम राख्नु अर्को चुनौती हुनेछ। त्यसका लागि ब्याजदर सस्तो हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। बजारमा माग बढ्नु, उद्योगको क्षमता उपयोगमा सुधार आउनु, निर्माण तथा पूर्वाधार क्षेत्र चलायमान हुनु र लगानीमैत्री नीतिगत वातावरण बन्नु आवश्यक हुन्छ।

बैंकिङ प्रणालीमा स्रोत उपलब्ध छ र कर्जाको लागत पनि घटेको छ। तर त्यस्तो स्रोत उद्योग, व्यवसाय र उत्पादनमा प्रवाह गराउने वातावरण नबनेसम्म बढी तरलता आफैं आर्थिक वृद्धिमा रूपान्तरण हुँदैन।

यसकारण गत आर्थिक वर्षको ३२.२७ प्रतिशत नाफा वृद्धि बैंकिङ क्षेत्रका लागि सकारात्मक वित्तीय परिणाम भए पनि अर्थतन्त्रको वास्तविक सफलता त्यसबेला देखिनेछ, जब बैंकमा रहेको रकम निजी लगानी, उत्पादन विस्तार र रोजगारी सिर्जनामा व्यापक रूपमा परिचालन हुन थाल्छ।