काठमाडौं, ३१ साउन । नेपालको समकालीन विकास बहस र अर्थराजनीतिक परिदृश्यमा लघुवित्त कार्यक्रम एक त्यस्तो प्रज्वलित मुद्दा बनेको छ, जसले एकातिर मुलुकको ग्रामीण अर्थतन्त्र र वित्तीय समावेशीकरणको आधारशिला खडा गरेको दाबी गर्छ भने अर्कोतिर विपन्न वर्गको जीवनमाथि गम्भीर आर्थिक शोषण र सामाजिक विग्रह निम्त्याएको आरोप बोकेको छ। यस कार्यक्रमले खडा गरेको द्विविधालाई सतही तथ्यांक वा राजनीतिक नाराको लेन्सबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। नेपालको यो विशिष्ट परिदृश्यलाई वस्तुनिष्ठ र गहिरो ढङ्गले आत्मसात् गर्न यसलाई समाजशास्त्रीय संरचनावाद र अर्थशास्त्रीय बजार संयन्त्रको दोहोरो चस्माबाट बौद्धिक तथा प्राज्ञिक विश्लेषण गर्नुपर्ने अपरिहार्यता देखिन्छ।

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण 
समाजशास्त्रीय परिप्रेक्ष्यबाट अवलोकन गर्दा, नेपालको लघुवित्त कार्यक्रम केवल पुँजीको ऋणदान र असुलीको व्यावसायिक प्रक्रिया मात्र होइनस यो ग्रामीण नेपाली समाजको तल्लो तहमा भइरहेको एउटा गहन सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक र संरचनात्मक फेरबदल हो।

नेपालका दूरदराजका बस्तीहरूमा शताब्दीौंदेखि जरा गाडेर बसेको पितृसत्तात्मक र सामन्ती सामाजिक संरचनाले महिलाहरूलाई घरको चार दिवारीभित्र सीमित गरेको थियो। घरायसी वा आर्थिक निर्णयहरूमा महिलाहरूको उपस्थिति लगभग शून्यप्रायः थियो। यस्तो पृष्ठभूमिमा लघुवित्त संस्थाहरूले महिलाहरूलाई समूहगत रूपमा गोलबन्द गर्ने नीति अपनाए।

साप्ताहिक वा मासिक रूपमा हुने समूहका बैठकहरूले गाउँघरमा एक किसिमको नयाँ ‘सामाजिक पुँजी’को निर्माण गरे। सामूहिक बचत गर्ने बानी, बैंकका कर्मचारीहरूसँगको प्रत्यक्ष संवाद, र आफ्नै नाममा सञ्चालन हुने वित्तीय कारोबारले महिलाहरूको व्यक्तिगत आत्मविश्वासमा अभूतपूर्व वृद्धि गर्‍यो। घरायसी तथा सामुदायिक निर्णय प्रक्रियामा महिलाहरूको आवाज सुनिन थाल्नु नेपाली समाजशास्त्रीय इतिहासमा एक ठूलो क्रान्ति थियो।

तथापि, यही सामाजिक संरचनाभित्र लघुवित्तको अर्को एक विदारक पाटो पनि गहिरिएर बसेको छ। जब बजारको अव्यवस्थित विस्तारसँगै ‘बहु-कर्जा’को पासो फैलियो र ऋणीहरूले किस्ता चुक्ता गर्न सकेनन्, तब नेपाली समाजमा गम्भीर सामाजिक विग्रह देखापर्न थाले। समाजशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा, ऋण तिर्न नसक्ने अवस्था सिर्जना हुँदा गाउँसमाजमा हुने अपमान, मानिसहरूको हेय दृष्टि, चरम मानसिक तनाव र पारिवारिक कलहले ग्रामीण समाजको शताब्दी पुरानो मनोवैज्ञानिक तानाबानालाई खलबल्याइदियो।

सामूहिक जमानीको जुन अवधारणालाई सामाजिक एकताको प्रतीक बनाइएको थियो, अभ्यासमा त्यो कतिपय ठाउँमा सामाजिक उत्पीडनको निर्मम हतियार बन्न पुग्यो। एउटा सदस्यको असफलताले पूरा समूहलाई सामाजिक बहिष्करण, सार्वजनिक बेइज्जती र मनोवैज्ञानिक प्रताडनाको सिकार बनायो। फलतः गरिबी निवारणका लागि खडा गरिएको यो संस्थागत ढाँचा कतिपय अवस्थामा मानिसको सामाजिक प्रतिष्ठा र आत्मसम्मान खोसिने माध्यममा परिणत हुन पुग्यो, जसका कारण मानिसहरूले डिप्रेसन र विचलित भएर विसंवादास्पद चरम कदमहरूसमेत चाल्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना भयो।

२० अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोण 
अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणले लघुवित्तलाई पुँजीको वितरण, बजारको प्रतिस्पर्धा, जोखिम व्यवस्थापन र समष्टिगत आर्थिक लाभ-हानीको मानकबाट विश्लेषण गर्छ। अर्थशास्त्रको सैद्धान्तिक मान्यता अनुसार, वित्तीय सेवाबाट वञ्चित वर्गसम्म पुँजीको प्रवाह हुनु नै आर्थिक विकासको मूल सर्त हो।

नेपालको सन्दर्भमा, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको भौतिक उपस्थिति नपुगेका अति दुर्गम ग्रामीण इलाकाहरूमा लघुवित्तले बैंकिङ पहुँच विस्तार गर्ने मामिलामा ऐतिहासिक फड्को मार्‍यो। यसले ग्रामीण जनतालाई गाउँका परम्परागत साहुमहाजनबाट महिनाको चर्को र शोषक ब्याजदरमा ऋण लिनुपर्ने बाध्यताबाट मुक्ति दिलायो। बिनाधितो प्रवाह हुने सूक्ष्म पुँजीका कारण गाउँघरमा साना उद्यमहरू, खुद्रा पसलहरू र कृषिमा आधारित स्वरोजगारका गतिविधिहरू सञ्चालन भए, जसले स्थानीय स्तरमा नगद प्रवाह बढाउन र रोजगारी सिर्जना गर्न महत्त्वपूर्ण टेवा पुर्‍यायो।

यद्यपि, अर्थशास्त्रीय नियमहरूको बेवास्ता गर्दै जब बजारमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र नियामक निकायको कमजोर अनुगमन रह्यो, तब यही अर्थशास्त्रको मोडलले विकृत रूप धारण गर्‍यो। पुँजीको अधिक उपलब्धता र ओभर-ल्यान्डिङको प्रवृत्तिले गर्दा एउटै बजारमा दर्जनौँ संस्थाहरूले एउटै व्यक्तिलाई अन्धाधुन्ध ऋण प्रवाह गरे। यसले अर्थशास्त्रमा नकारात्मक चक्र निम्त्यायो—जहाँ नयाँ ऋण उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी हुनुको सट्टा पुरानो ऋणको ब्याज तिर्न वा दैनिक उपभोग टार्न प्रयोग भयो। यसबाट अर्थतन्त्रमा दीर्घकालीन मूल्य र पुँजी सिर्जना भएन, उल्टै निष्क्रिय कर्जाको ग्राफ अकासियो।

यसबाहेक, विभिन्न प्रशासनिक शुल्क, प्रिमियम र सेवा शुल्कको आवरणमा लिइने चर्को लागतले विपन्न वर्गमाथिको आर्थिक बोझलाई कैयौं गुना बढायो। यसले गर्दा लघुवित्त संस्थाहरू गरिबको आर्थिक उत्थान गर्ने वित्तीय मध्यस्थकर्ताभन्दा पनि विपन्नहरूको सानोतिनो बचत खिचेर संस्थागत नाफाको थुप्रो लगाउने व्यावसायिक एकाधिकार जस्ता बन्न पुगे, जसले अर्थतन्त्रमा गरिबीको चक्रलाई तोड्नुको सट्टा थप गहिरो बनाउँदै लग्यो ।नेपालमा लघुवित्त कार्यक्रमको यो बौद्धिक र प्राज्ञिक समीक्षाले के स्पष्ट पार्छ भने— अर्थशास्त्रले यसलाई बजार, पुँजी, तरलता र वित्तीय समावेशीकरणको प्राविधिक औजारका रूपमा व्याख्या गर्छ भने समाजशास्त्रले यसलाई मानिसको जीवन, मानवीय मूल्य, मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य र सामाजिक न्यायको कसीमा जाँच्छ।

तसर्थ, लघुवित्तलाई केवल एउटा नाफा कमाउने वा गुमाउने व्यापारिक खाताको रूपमा मात्र हेर्नु बौद्धिक लघुताभास हुनेछ। यसलाई गरिबको शोषण गर्ने पासोबाटमुक्त गरेर साँच्चिकै ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनाउनका लागि अर्थशास्त्रीय नियमहरू (जस्तै: कडा नियमन, ब्याजदरको उचित सीमा र ुएक व्यक्ति, एक संस्थाु को नीति) लाई कठोरताका साथ लागु गर्नु त अनिवार्य छ नैस त्यससँगै समाजशास्त्रीय मर्मअनुरूप मानवीय संवेदना, सामाजिक सम्मान र मानसिक स्वास्थ्यलाई केन्द्रबिन्दुमा राखिएन भने कुनै पनि आर्थिक मोडलले समाजमा स्थायित्व र समृद्धि ल्याउन सक्दैन। नेपालको लघुवित्त अनुभवले हामीलाई यही गहिरो पाठ सिकाएको छ कि— आर्थिक विकास तबसम्म अधुरो रहन्छ, जबसम्म त्यसले समाजका मानिसहरूको जीवनको मूल्यलाई सही रूपमा सम्मान गर्न सक्दैन।